عصر انتظار
به نام خدا
نویسنده: سید محمدحسین هرندى
موعود، بود یا نبود
مسئله اعتقاد به مصلح جهانی و انتظار ظهور منجى، از مشترکات تمام ادیان و مکاتب الهی و حتی غیر آسمانی است؛ اعتقاد به وجود فوق طبیعت که باید در آخرالزمان ظهور کند و نظم و عدالت از دست رفته را به جهان باز آرد و مقدمه سعادت همیشگی بشر را فراهم آورد. این عقیده که از آن به «فوتوریسم» یاد شده، مورد اتفاق همه معتقدان ادیان گوناگون است. این چشم‌انداز موجب شده تا طرح‌هایی از مدینه فاضله افلاطونی تا اتوپیا مطرح شود و بشر همچنان به دنبال آینده‌ای مطلوب باشد.
عملی نشدن، آرمان‌های اجتماعی انسانها را به این نتیجه می‌رساند که رهبر موعود، فردی الهی است و خالق انسانها باید شرایط این رهبری را فراهم کند. در عین حال،نفس آن طرح‌ها، فرادینی و فراقومی بودن موعودباوری را اثبات میکند. موعودباورى، از جمله اندیشه‌هایی است که در میان تمامی ادیان و ملت‌ها پایگاه دارد. حتی می‌توان گفت در میان تمامی ایدئولوژی‌ها و مکاتب،فرقه‌ای وجود ندارد که رنگ و بویی از مهدویت و اعتقاد به موعود نداشته باشد. این معنا حتی در سخنان اندیشمندان غربی به چشم می‌خورد. برتراند راسل، فیلسوف انگلیسی می‌نویسد: «جهان در انتظار مصلحی است که آن را در یک پرچم و یک شعار درآورد.»[۱]
پس می‌توان نتیجه گرفت موعودباورى و نیاز به موعود، عقیده‌‌ای فرا دینی و فطری به شمار می‌رود.
موعود و امید
امید, مفهومی است که همه تلاش‌ها و تکاپوها برای رسیدن به آن و با محوریت آن انجام میشود. در ادعیه نیز به این معنا توجه میشود. در بخشی از دعای جوشن کبیر خطاب به حضرت حق آمده است: «یا منتهی الرجایا؛ ای نهایت آرزوها و امیدها».
این امید، نگاه به آینده‌ای بهتر و تلاشی است در تدارک راه و تهیه توشه و سرمایه و مفهومی است که نسل جوان آن را بیشتر درک میکند. در یک حیات معنوی از دیدگاه قرآن، امیدواران به فضل و رحمت الهی کسانی هستند که ایمان دارند و در راه خدا هجرت و تلاش میکند.[۲]
در این میان، امید به فرا رسیدن برهه‌ای از تاریخ و پدیدار شدن واقعیتی زیبا و چشم‌اندازی دلنواز به دست یک موعود، اندیشه‌ای عقلانی بهشمار می‌رود. در اندیشه شیعی که عصاره حقیقی مکتب جهانشمول اسلام است، امیدی حیاتبخش و مبتنی بر تحلیلی واقع‌گرایانه وجود دارد که بر اساس حقیقت و ضرورت زندگی انسان بنا نهاده شده است. انسانها برای رهایی از بن‌بست‌های زندگى, به راهنمایی نیرویی نیاز دارد تا بتواند سرپرستى، ولایت و راهبری بشر را بر عهده گیرد و راه نجات را به آدمی بنمایاند. در بدیهی‌ترین توصیف از موعود, او را می‌توان کشتی‌بان امید و آرزوی جوامع بشری دانست.
موعود در عالم وجود
تمام آنان که درباره آفرینش و طبیعت قلم به دست گرفته‌اند، با اندک دقتی در شاهکار الهى، به این نتیجه رسیده‌اند که گستره گیتی با تمامی سیاره‌ها و کهکشان‌هایش، بر اساس نظمی آشکار و پنهان به مسیر خویش ادامه می‌دهند. این معنا در مورد جامعه بشری صدق میکند و طبیعی است حیات بشر نیز نظم و هدف معینی دارد. ظهور نجات‌دهندهای که دنیا را از ستم رهایی می‌بخشد, بحثی اقلیمی و منطقه‌ای نیست. به همین دلیل، تمام انبیای الهی و پیشوایان دینى، پیروان خود را نوید داده‌اند که با آمدن موعودی حقیقى، روزگاری نورانی و فرخنده پیش روی بشر قرار دارد. از یک سو, فراگیر شدن اعمال غیرانسانی و مغایر با حقوق اولیه آدمى، و از سوی دیگر، ناتوانی شخصیت‌های اندیشمند و سازمان‌های جهانی در پیشگیری از آنچه بر بشر می‌رود, سبب شده است تا پیروان ادیان به این نتیجه برسند که این وضعیت، جز با انقلاب جهانی به پایان نخواهد رسید.
قرآن و موعود اهل ایمان
قرآن کریم، تنها کتاب آسمانی است که بدون تحریف باقی مانده و همین موجب شده است تا بسیاری از عقاید و احکام دینی از متن این کتاب شریف در اختیار مسلمانان قرار گیرد. بسیاری از مفسران شیعه در کتاب‌های خود که مورد پذیرش اهل سنت نیز قرار گرفته است،[۳] را با استفاده از روایات اهل‌بیت(علیهم السّلام) , بیش از صد آیه ر آورده‌اند که در شأن موعود حقیقی دین اسلام نازل شده است. در این قسمت, به برخی از این آیات و روایات اشاره کنیم تا نسل جوان, بیشتر و بهتر با عقاید شیعه که منطبق با آیات قرآن است, آشنا شود.
الف) خداوند به مؤمنان وعده داده است آنان را در زمین, نماینده خود سازد.[۴] در تفسیر عیاشی از امام سجاد(علیه السّلام) نقل شده که فرمود: «به خدا, این عده از دوستان ما اهل بیت(علیهم السّلام) هستند که به دست مردی از ما که مهدی این امت است، برای اصلاح دنیا قیام میکنند».[۵]
ب) «وَ نُریدُ أَنْ نَمُنّ عَلَى الّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی اْلأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمّهً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ».[۶] در این آیه مشهور، اراده الهی در پیشوا ساختن آنان که در زمین مورد ستم قرار گرفتند، مطرح شده است. حضرت امیر مؤمنان علی(علیه السّلام) می‌فرماید: «اینان که در زمین ستم دیدند، خاندان رسول خدا(صلّی الله علیه و آله و سلّم) هستند که خداوند پس از سختی که می‌بینند، مهدی آنان را برمی‌انگیزد تا آنان را عزیز دارد و دشمنانشان را خوار گرداند».[۷]
ج) «قُلْ جاءَ الْحَقّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقًا.»[۸] در این آیه معروف, اصل کلی و اساسی و سنت جاودان الهی بیان شده است. مفهوم این آیه مایه دلگرمی همه پیروان حق و رهپویان راه سعادت است.
موعود جهان در اندیشه مسیحیان
در مجموعه باورهای مسیحیان، نجات‌دهنده جهان با عنوان «فارقلیط» خواهد آمد. وی که تسلی‌دهنده، شفیع و مددکار است, جهان سراسر فساد و تباهی را نجات می‌بخشد. در انجیل یوحنا آمده است که خداوند تسلی‌دهنده‌ای دیگر به آنان عطا خواهد کرد تا همیشه همراهشان باشد. در این کتاب تصریح شده است که عیسی(علیه السّلام) فرمود: «من به شما راست می‌گویم که رفتن من برای شما مفید است؛ زیرا اگر نروم، تسلی‌دهنده نزد شما نخواهد آمد. اگر بروم، او را نزد شما می‌فرستم و چون او آید، جهان را بر عدالت و داوری ملزم خواهد کرد.»[۹] در این متن آسمانی مشخص شده که موعود پس از رفتن مسیح می‌آید و بدیهی است مسیح نمی‌تواند موعود مسیحیان باشد.
این نجات‌دهنده، همان موعودی است که در اخبار اسلامی نیز به آن اشاره شده است. انجیل‌ها مجموعه مواعظ و رهنمودهایی است که حضرت عیسی(علیه السّلام) به شاگردانش القا کرده است و آنان آن را جمع‌آوری کردهاند. در عهد جدید، نشانه‌های برگزیده‌ای آمده است که بشر را در حساس‌ترین روزگار تاریخ، از سقوط و نابودی نجات می‌دهد و جهان را در سایه امنیت، آرامش و حکومت واحد جهانی خود اداره میکند.
موعود در اندیشه یهود
شور و التهاب برای آمدن موعود آخرالزمان در سراسر تاریخ پرفراز و نشیب یهود به چشم می‌خورد. آنان در طول دوران حیات خویش، هرگونه خواری و تحقیر را به امید روزی بر خود هموار کردهاند که موعود بیاید و آنان را از گرداب ذلت و درد رهایی بخشد و فرمانروای جهان گرداند. این مسئله در کتاب‌های یهود به چشم می‌خورد. در باب دوم کتاب حقوق نبی آمده است: «اگرچه تأخیر نماید, برایش منتظر باش؛ زیرا که البته خواهد آمد.»[۱۰] همچنین مضامینی چون «موعود، مسکینان را به عدالت داوری خواهد کرد»، «به راستی حکم خواهد کرد و «کمربند کمرش, عدالت خواهد بود»، در مجموعه عقاید یهود آمده است. آنان معتقدند نجات‌دهنده، انسانی است همانند دیگران، ولی برخوردار از جلوه و جبروت خدایی و جهان را با نور خویش که جلوه‌ای از نور خداست، روشن خواهد کرد. بنابراین، اصل ظهور منجی نزد پیروان یهود، ثابت و مسلّم است و این قوم، مطابق اخبار کتاب‌های خویش، در انتظار کسی هستند که در روزگار بحرانی جهان خواهد آمد.
باید دانست آنان بر این باورند که موعود، تمام ادیان را یگانه میسازد و قدرت‌ها را سرکوب میکند. آرزوی یهود، فرا رسیدن روزی است که با ظهور موعود منتظر، بر همه بشر مسلط شوند.
موعود آسمانی در دین ایرانى
موعودشناسی در آموزه‌های زرتشت، به عنوان مکمّل اصل رستاخیز و معاد مطرح شده است. بر اساس این عقاید، شمار فراوانی از انسان‌های موعود در آستانه رستاخیز، هر کدام در جایی ظهور میکنند و بهگونه‌ای برای نابودی دروغ و حاکمیت راستی میکوشند. با این حال, در این آیین، از کسی سخن گفته میشود که در آینده خواهد آمد و راه سعادت را به مردم خواهد آموخت. او «سوشیانس» است.[۱۱] ریشه این کلمه به معنای سود و سودمندی است و سوشیانس، فردی است که از وجودش, سود و نفع برمی‌خیزد و سود رساننده است.
زرتشتیان منتظر سه موعود هستند که هر کدام از آنان به فاصله هزار سال از دیگری ظهور خواهد کرد و سومین آنان، مظهر و پیکر قانون مقدس است و او همان موعودی است که با نام «سوشیانس» خواهد آمد.[۱۲] وی با پیدایش نشانه‌هایی از جمله متوقف شدن خورشید در وسط آسمان، ظهور میکند و اهریمن و دیو دروغ را نیست و نبود می‌گرداند. یاران موعود زرتشت که از جاودانان هستند، همراه وی قیام میکنند تا مردگان برخیزند و جهان معنوی روی نماید.
موعود حاضر و امام ناظر
یکی‌از شایع‌ترین پرسش‌ها که گاه برای نسل جوان به صورت شبهه مطرح میشود، اشاره به این معناست که در زمان غیبت، وقتی دست مردم از محضر امام زمان(عج) کوتاه است و دیدگان از دیدار او محروم مانده، شیوه بهرهمندی از وجود موعودی که دیده نمی‌شود، چگونه است؟
به صورت ظاهر، دیده ما از دیدن او محروم است، ولی وجود امام موعود، همانند خورشید فروزانی است که در پس ابری ظاهری پنهان مانده است و جهان هستی از پرتو وجودش به بقای خود ادامه می‌دهد. به این معنا در کلام نبوی تصریح شده که درباره فیوضات مهدی موعود(علیه السّلام) فرمود: «قسم به پروردگاری که مرا به پیامبری برانگیخت، از وی نفع می‌برند و از نور ولایتش کسب نور میکنند؛ چنان‌که از خورشید استفاده میکنند، هنگامی که پشت ابرها قرار بگیرد.»[۱۳] همین مطلب در توقیعی که از ناحیه مقدسه خطاب به اسحاق بن یعقوب صادر شد، آمده است که فرمود: «اما چگونگی استفاده مردم از من، بسان استفاده آنهاست از خورشید، هنگامی‌که پشت ابر پنهان میشود.»[۱۴]
بنابراین، امام همان‌گونه که وظیفه راهنمایی ظاهری را بر عهده دارد، ولایت و رهبری باطنی اعمال را نیز عهده‌دار است و حیات معنوی مردم را تنظیم میکند. پس مشخص میشود که موعود حقیقی اسلام، همیشه حاضر است و با عنوان «حجت خدا», ناظر بر اعمال انسان‌هاست.
موعود واقعی و عدالت مهدوى
انتظار کشیدن برای مقدم دلدار در فردای دمیدن صبحی خجسته و نورانى، شعله‌ای است که در جان عاشقان و دلدادگان موعود روزبه‌روز گسترش می‌یابد. انتظار، انتظار سربرآوردن سپیدهدمی است که مرهمگذار دل‌های شکسته و انیس جان‌های خسته بیاید. شوق انتظارش در دل‌های دل‌باختگانش, دیدنی است؛ او که عطر یادش، جان را معطر و خورشید جمالش، از پس پرده غیبت، جان و جهان را نورانی میسازد. آن عزیز موعود که وعده الهی است و موعود انبیای گرامی و بشارت ادیان آسمانی که: «الذی وَعَدَاللهُ بِهِ الاُمَم».[۱۵]
جهان امروز، تشنه عملی شدن این نویدهاست و در انتظار طلوع ستاره عدالت و رحمت. جهان امروز، امیدوار به ظهور موعودی است که ساحل امن و امان را بنمایاند و چشم انتظار یوسفی است که صد قافله دل همره اوست. امروز یکتاپرستان، نه تنها موعودباورى که مهدیطلبی را در جان خویش احساس میکنند. امروز بشر به دنبال موعودی است که از نسل امامان حق و از تبار رسولان برگزیده است. امروز انسانیت برای انسان شدن, چشم به راه روز نجاتی است که ذخیره الهی بیاید و عدالت موعود را به ارمغان آورد.
پی‌نوشت‌ها:
[۱]. مریم آخوندى، همگرایی ادیان و مذاهب در اعتقاد به موعود، ص ۱۶.
[۲]. بقره: ۲۱۸.
[۳]. همانند کتاب المحجه اثر سید هاشم بحرانى که در کتاب ینابیع الموده شیخ سلیمان حنفی آمده است.
[۴]. نور: ۵۴.
[۵]. تفسیر مجمع‌البیان، ج ۱۸، ص ۶۹۰.
[۶]. قصص: ۵.
[۷]. سید هاشم بحرانى، سیمای حضرت مهدی در قرآن، ص ۳۰۱.
[۸]. اسراء: ۸۱.
[۹]. مجله انتظار موعود، ش ۱۵، ص ۱۵۵.
[۱۰]. علی دوانى، موعودی که جهان در انتظار اوست، ص ۴۱.
[۱۱]. موعودی که جهان در انتظار اوست، ص ۳۵.
[۱۲]. مجله انتظار موعود, ش ۱۵, ص ۱۶۲.
[۱۳]. بحارالانوار،ج ۳۶، ص ۵۳.
[۱۴]. همان، ج ۵۳، ص ۱۸۱.
[۱۵]. شیخ عباس قمى، منتهی الآمال، ج ۲، ص ۸۶۰.
منبع: گلبرگ شماره ۱۱۰
برگرفته از سایت :راسخون
