عصر انتظار
به نام خدا
چکیده
در اندیشه «مهدویت»، عقایدی هم‌چون ظهور منجی بشریت، حضرت مهدی(عج) و حاکمیت دین واحد در میان مردم و تبدیل ترس و هراس بشر به امنیت و آسودگی و رفاه و نابودی ظلم و جور و تحقق عدالت، وجود دارد.
آن‌چه که «مهدویت» را جهان‌شمول و هیجان برانگیز و آرمان‌ساز نموده است، اعتقاد به تحقق حقوقی چون برابری و مساوات و عدالت و امنیت و آسودگی است. حقوقی که برپایه «کرامت انسان» از بدو خلقت تاکنون برای هر فرد متصور است ولی استثمارگران و ستم‌گران اجازه نداده‌اند تا برای همه تحقق یابد. حقوقی که در ۳۰ ماده اعلامیه حقوق بشر روی کاغذ آمد و توسط مجمع عمومی سازمان ملل، به منزله آرمان مشترکی برای تمام مردم وهمه ملل اعلام شد تا جمیع افراد و کلیه ارکان اجتماع این اعلامیه را درنظر داشته باشند و مجاهدت کنند تا این حقوق و آزادی‌ها توسعه یابد. اما مجمع هرگز موفق نشد که این آرزوها را محقق سازد.
در این مقاله ارزش‌های حقوق بشر در عصر ظهور با ارزش‌های این حقوق در مقدمه و ۳۰ ماده اعلامیه مذکور مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته است. ابتدا اندیشه «مهدویت» به اختصار توضیح داده شده است و سپس مواد اعلامیه «حقوق بشر» و شاخص‌ها و معیارها و ارزش‌های انسانی مندرج در این اعلامیه مورد بررسی قرار گرفته و با توجه به مواد اعلامیه، ۱۳ حق از حقوق عموم انسان‌ها (از قبیل حق برابری در برابر قانون و دادگاه، حق عدالت، حق امنیت اجتماعی و شخصی، حق آزادی مذهب و آزادی بیان، حق مالکیت، حق مشارکت، حق شغل، حق استراحت و سلامتی و رفاه، حق آموزش و پرورش) شناسایی و تعریف شده‌اند. آن‌گاه از مجموعه روایی شیعه و سنی، اخبار بشارت ظهور استخراج شده و «حقوق بشر» در عصر ظهور و شاخص‌ها و ارزش‌های انسانی مندرج در حقوق آن عصر ذکر شده و با اعلامیه مورد مقایسه قرار گرفته است.
مقدمه
عقیده به مهدویت و ظهور حضرت مهدی(عج) مبتنی بر قوی‌ترین برهان نقلی و عقلی است. عموم مسلمانان بر این عقیده اتفاق نظر دارند و گروهی از صاحب‌نظران به متواتر بودن اخبار و احادیث مهدویت حکم نموده‌اند. این عقیده در میان ادیان ابراهیمی و مکاتب دیگر به صور خاصی مطرح است و برای معتقدان، امید و نشاط و تلاش ایجاد کرده است. عقیده درست به «مهدویت» حرکت‌های اصلاح‌گرانه را تشویق نموده و جنبش‌های ظلم‌ستیزی را تقویت می‌کند. این عقیده «کرامت ذاتی» انسان و حقوق مسلم هر فرد را مورد تأکید و توجه قرار می‌دهد.
امیدهایی که طرف‌داران صادق «حقوق بشر» در دل مستضعفان و ملت‌های مختلف ایجاد کردند. به پیروی از امید و نشاطی است که عقیده «مهدویت» در دل‌ها بوجود آورده است. اخبار بشارت ظهور مهدی(عج) تأکید دارد که همه مردم در عصر ظهور، به حقوق برابری و مساوات و عدالت و امنیت اجتماعی و رفاه و سلامت عمومی و دیگر حقوق عمومی خود می‌رسند.
آن‌چه که در اعلامیه حقوق بشر به ملت‌ها نوید داده شد و اصلاً تحقق نیافت، در عصر ظهور تحقق پیدا می‌کند. مجمع عمومی سازمان‌ملل اعلامیه جهانی حقوق بشر را که مشتمل بر یک مقدمه و ۳۰ ماده است، به منزله آرمان مشترکی برای تمام مردم وهمه ملل اعلام کرد. و از این طریق می‌خواست امیدهای نو در دل مستضعفان و مردم کشورهای مختلف ایجاد شود. اما هرگز نتوانست از مرحله «حرف و شعار» فراتر رود. اگرچه حرف خوب و شعار مطلوبی بود. بنابراین بررسی وجوه اختلاف و اشتراک این دو می‌تواند ارزش‌های حقوق بشری را در عصر ظهور تبیین نموده و فرق میان «شعار خوب» با «عمل خوب» را نشان دهد.
مهدویت
ظهور شخصی که جهان را پر از عدل و داد کرده و ریشه‌های ظلم و ستم را از بن بر می‌کند، یک اعتقاد و باور عمومی است. این عقیده به شیعه یا اسلام اختصاص ندارد. ادیان مختلف آسمانی به این باور پای‌بند بوده و هستند. در اسلام، مسیحیت، یهودیت و زرتشت و… به ظهور این شخص نوید داده شده است.
همه ادیان به آمدن موعودی مصلح اعتقاد دارند. امّا در مورد واژه «مهدویت» باید تأکید نمود که این لغت به دین اسلام و روایات این دین اختصاص داشته و برگرفته از نام امام مهدی(عج) است.
به بیان دیگر، چون نام آن منجی در میان مسلمانان، مهدی(عج) است، این اندیشـه را «مهدویت» نامیده‌اند. سایر ادیان بعضاً به آن «موعودگرائی» می‌گویند. البته اندیشه «مهدویت» یک تفکر برگرفته از کتاب‌های آسمانی است و با فطرت انسان و سنن حاکم بر خلقت، کاملاً موافق است.
واژه «مهدویت» اگرچه اختصاصی است ولی دارای یک معنا و مفهوم عمومی و جهان‌شمول است. حقیقت مهدویت عبارت است از:
منتهی شدن سیر جوامع جهان به سوی جامعه واحد و سعادت عمومی، امنیت و رفاه، تعاون و هم‌کاری، هم‌بستگی همگانی حکومت حق و عدل جهانی، غلبه حق بر باطل، غلبه جنودالله بر جنود شیطان نجات مستضعفان و نابودی مستکبران، و خلافت مؤمنان و شایستگان به رهبری یک رجل و ابرمرد الهی است که موعود انبیاء و ادیان و دوازدهمین اوصیاء و خلفای پیغمبر آخرالزمان است.»
حقوق بشر
در مقدمه اعلامیه حقوق بشر تأکید شده که شناسایی حیثیت و شخصیت اعضای خانواده بشری و حقوق یک‌سان و انتقال‌ناپذیری آنان، اساس آزادی و عدالت و صلح را در جهان تشکیل می‌دهد. هم‌چنین در این مقدمه تأکید شده که حقوق انسانی را باید با اجرای قانون حمایت کرد تا بشر به عنوان آخرین علاج به قیام بر ضد ظلم و فشار مجبور نگردد و باید توسعه روابط دوستانه بین‌الملل را مورد تشویق قرار داد و باید دولت‌هایی مختلف جهان، احترام جهانی و رعایت واقعی حقوق بشر و آزادی‌های اساسی را با هم‌کاری سازمان ملل متحد تأمین کنند.
لذا مجمع عمومی سازمان ملل این اعلامیه جهانی حقوق بشر را که مشتمل بر یک مقدمه و ۳۰ ماده است، به منزله آرمان مشترکی برای تمام مردم وهمه ملل اعلام کرد تا جمیع افراد و کلیه ارکان اجتماع این اعلامیه را درنظر داشته باشند و مجاهدت کنند که بوسیله تعلیم و تربیت احترام این حقوق و آزادی‌ها توسعه یابد و با تدابیر تدریجی ملی و بین‌المللی، شناسایی و اجرای واقعی و حیاتی آنها، چه در میان خود ملل عضو و چه در بین مردم کشورهایی که در قلمرو آنها می‌باشند، تأمین گردد.
برخلاف تصور عموم مردم، حقوق بشر، حقوقی نیست که فقط غربی‌ها و متخصصین غیر مسلمان به کشف آن نایل شده‌اند. بلکه حقوق عمومی انسان‌هاست که قرن‌ها قبل توسط ادیان الهی و پیامبران آسمانی، مورد تأکید قرار گرفته است. از طرفی حقوق بشر، هرگونه حقی نیز نیست و دارای معیارها و شاخص‌هایی است که باعث نوعی تفکیک نسبت به سایر حقوق می‌گردد.
برخی از این معیارها و شاخص‌ها عبارتند از:
جهان‌شمولی
انتزاعی‌بودن
اولویت‌داشتن
تخلف‌ناپذیری
اختلاف‌ناپذیری
اخلاقی‌بودن
اکنون برای هر کدام توضیح کوتاهی ارائه می‌شود:
جهان شمولی
منظور از جهان شمولی حقوق بشر، این است که این مقدمه و ۳۰ ماده، حقوقی است که بطور نامشروط به همه انسان‌ها در سراسر گیتی تعلق می‌گیرد. همه آنها که اکنون زندگی می‌کنند و آنها که در آینده خواهند آمد، از این حقوق برخوردارند. مبنای حقوق بشر، احترام و کرامت ذاتی انسان است.
و کرامت انسان هم‌راه با خلقت اوست. بنابراین نمی‌توان آن را سلب کرد و یا به دیگری واگذار نمود. و چون مبنای حقوق بشر غیرقابل سلب و تفویض است لذا همه انسان‌ها از این حقوق در مقابل دیگران برخوردارند.
البته جهان‌شمولی حقوق بشر، مورد اتفاق اندیشه‌ورزان نیست و یکی از مباحث جنجالی است. اگر هر فردی بدون پیش فرض‌ها و نظرات دیگران، به مفهوم جهان‌شمولی حقوق بشر توجه کند، بلافاصله و به سادگی استنباط می‌کند که این حقوق برای همه انسان‌ها در سراسر گیتی است.
اما در مباحث نظری پیرامون حقوق بشر، تردیدها و دیدگاه‌های مخالف نسبت به این مسئله وجود دارد. برخی مخالفت‌ها، از سوی دولت‌هایی انجام می‌شود که منافع خودشان با اجرای این حقوق منافات و تعارض دارد. این دول عموما تحمیلی و غیردمکراتیک هستند.
اما برخی از فیلسوفان «پست مدرن» ادعای جهان‌شمولی حقوق بشر را ناشی از نگرش انحصار طلبانه «اروپا مرکز» تلقی کرده و تعمیم آن را به قلمرو حقوق و دیگرحوزه‌های فرهنگی نادرست می‌دانند. البته همین دیدگاه فیلسوفان، از سوی مخالفان با استدلال محکم مورد نقد قرار گرفته و آنها اثبات می‌کنند که حقوق بشر، ساخته «اروپا مرکزی» و محصول غرب و کالای وارداتی به دیگر کشورها نیست، بلکه جزء جدایی ناپذیر و طبیعی از مطالبات همه مردم است.
انتزاعی بودن
«انتزاع» کارذهن است. برای این کار باید ذهن ما عوارض و ملحقات اشیاء را از آنها بگیرد و شیء را از عوارض مادی آن برهنه کند. نام این عمل را «تجرید» می‌گویند. در مواد حقوق بشر چند مرحله «تجرید» صورت گرفته است.
مثلاً به ماده ۳ اعلامیه توجه کنید:
«هر کس حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی دارد.»
مراحل تجرید در بیان این حق عمومی عبارتند از:
الف) موضوع گزاره از همه عوارض و لواحق برهنه شده است. مفهوم «هرکس» تجرید شده است. افرادی هم‌چون زید و عمرو و بکر و… هرکدام دارای مذهب خاص، نژاد و ملیت خاص، رنگ سیاه یا سفید، وزن خاص، جنسیت خاص و سواد و تحصیلات خاص هستند. اما این قانون متوجه کسی است که نه مذهب خاص دارد و نه نژاد و ملیت خاص و….
ب) مخاطب گزاره هم تجرید شده است و با صفت یا ملیت خاص مشخص نیست. در ماده ۳ اعلامیه گفته نمی‌شود که انسان در مقابل چه کسی از این حقوق برخوردار است؟
ج) مفهوم آزادی نیز در این قانون تجرید شده است. چه آزادی و با چه عوارض و خصوصیاتی؟ اصلاً مشخص نیست. سطح تجرید و انتزاعی بودن «آزادی» در این اعلامیه بسیار وسیع است. به نظر می‌رسد توافق گسترده بین‌المللی در زمان تصویب منشور جهانی حقوق بشر، چنین درجه بالایی از انتزاع را طلب می‌کرد.
در حالی‌که خیلی روشن است که «آزادی» نمی‌تواند خیلی وسیع و انتزاعی باشد. هیچ حق آزادی نیست که نامحدود باشد. آزادی همواره دارای مرز است. مرز آزادی در آنجاست که با آزادی دیگران برخورد می‌کند.
اولویت داشتن
منظور از اولویت داشتن حقوق بشر این است که جایگاه و رتبه حقوق موضوعه در هر کشور متاخر از حقوق بشر است. پس قوانین مقننه در هر کشور معیاری برای مضمون حقوق بشر محسوب نمی‌شود، بلکه بر عکس، این حقوق بشر است که معیار حقوق موضوعه به شمار می‌رود. به عبارت دیگر، رعایت حقوق بشر، پیش شرط ضروری مشروعیت حقوق موضوعه است و آن حق وضع شده که حقوق بشر را نقض کند، از نظر مضمونی نادرست است.
این‌که این نادرستی صرفاً جنبه اخلاقی دارد یا جنبه حقوقی نیز پیدا می‌کند، مورد بحث و اختلاف نظر بسیاری از صاحب‌نظران است. به هر حال بسیاری بر این عقیده‌اند که هر آینه حقی موضوعه، حقوق بشر را شدیداً نقض کند، خصلت و نیز اعتبار حقوقی خود را از دست می‌دهد. این امر، اهمیت رعایت موازین حقوق بشر را در حوزه قانونگذاری برجسته می‌سازد.
تخلف‌ناپذیری
منظور از «تخلف‌ناپذیری» این است که هیچ یک از افراد انسان از شمول «حقوق بشر» خارج نیست اگر تعداد افراد بشر در هر زمان n باشد. تعداد افرادی که مشمول مواد اعلامیه حقوق بشرند n خواهد بود. و بین این دو مجموعه تساوی برقرار است. مثلاً افراد مجموعه «انسان» با افراد مجموعه « ناطق» مساوی هستند و انسان نسبت به « ناطق » تخلف‌ناپذیر است. اما نسبت به مجموعه «سیاه پوست» یا «سفید پوست» تخلف‌پذیر است.
اختلاف‌ناپذیری
منظور از اختلاف ناپذیری این است که هیچیک از افراد انسان شدیدتر یا ضعیف‌تر از دیگران مشمول «حقوق بشر» نیست. بلکه همه به صورت یک‌سان مشمول این قانون اند. مثل صدق سفیدی بر جسم نیست که برخی سفیدتر و برخی سفید و برخی کمتر سفیدند. جسم‌ها نسبت به «سفیدی» اختلاف پذیرند. ولی نسبت به امتداد طول و عرض و ارتفاع اختلاف‌ناپذیر است. بنابراین نمی‌توان گفت که فرد یا افراد خاصی نسبت به «حقوق بشر» بر دیگران تقدم و اولویت دارند.
اخلاقی بودن
اعتبار حقوق بشر، مثل اعتبار حقوق اخلاقی است. یک حق، زمانی اخلاقی است که هنجار متضمن آن، از اعتباری اخلاقی برخوردار باشد. و یک هنجار، زمانی از اعتبار اخلاقی برخوردار است که در مقابل هر کس که استدلال عقلی را بپذیرد، بتواند قابل توجیه باشد. به این معنا، حقوق بشر باید در مقابل هر انسان خردورز توجیه‌پذیر باشد.
در بخش مربوط به جهان‌شمولی حقوق بشر گفتیم که این حقوق، حقوقی بنیادین از آن همگان در مقابل همگان است. با وارد شدن عنصر اعتبار اخلاقی به شاخص جهان‌شمولی، می‌توان گفت: حقوق بشر، حقوقی است جهان‌شمول و دارای اعتبار اخلاقی، که از طریق استدلال در مقابل هرکس که به حجت عقلی تمکین کند، قابل دفاع باشد.
ارزش‌های مندرج در اعلامیه حقوق بشر
گفتیم که اعلامیه با یک مقدمه و ۳۰ ماده بر حق عمومی انسان‌ها تأکید دارد. این حقوق عمومی در جدول زیر آمده است:
حقوق عمومی انسان شماره مواد اعلامیه
۱. حق عدالت و برابری شخصیت و حیثیت حقوقی همه انسان‌ها در برابر قانون و محکمه ماده ۱، ماده ۲، ماده ۵، ماده ۶، ماده ۷، ماده ۸، ماده ۱۰ و ۱۱
۲. حق آزادی ماده ۳، ماده ۴
۳. حق امنیت شخصی و اجتماعی ماده ۳، ماده ۹، ماده ۱۲، ماده ۲۲
۴. حق حیات و زندگی ماده ۳
۵. حق آزادی مذهب ماده ۱۸
۶. حق آزادی بیان ماده ۱۹
۷. حق مالکیت ماده ۱۷
۸. حق انتخاب وطن و تابعیت ماده ۱۳، ماده ۱۵
۹. حق مشارکت سیاسی و اجتماعی ماده ۲۱، ماده ۲۷، ماده ۲۶
۱۰. حق شغل ماده ۲۱، ماده ۲۳
۱۱. حق استراحت و سلامتی و رفاه ماده ۲۴، ماده ۲۵
۱۲. حق آموزش و پرورش ماده ۲۶
۱۳. حق عدالت ماده ۱، ماده ۲، ماده ۵ و ۶
ارزش‌های انسانی مندرج در این حقوق سیزده گانه عبارتند از:
کرامت ذاتی انسان
اکثر مواد حقوق بشر بر پایه «کرامت انسان» استوار است. مثلاً در ماده ۴ آمده است که «احدی را نمی‌توان در بردگی نگاه داشت و داد و ستد بردگان به هر شکلی که باشد ممنوع است» و در ماده ۵ آمده است که: «احدی را نمی‌توان تحت شکنجه یا مجازات یا رفتاری قرار داد که ظالمانه یا خلاف انسانیت و شئون انسانی یا موهن باشد» و یا در ماده ۶ اعلامیه مذکور، کرامت ذاتی انسان و حرمت وی به این صورت بیان شده که «هر کس حق دارد که شخصیت حقوقی او در همه جا به عنوان یک انسان در مقابل قانون شناخته شود.»
در مورد «کرامت انسان» قبل از هر کس پیامبران خدا تأکیدات لازم را داشته‌اند. و نهایتاً پیامبر اسلام صورت کاملی از «کرامت» را برای مردم بیان فرمود. اما در بین حقوق‌دانان از چند قرن پیش مورد توجه قرار گرفته است. از دید اسلام، انسان موجودى است که آفرینش وى در زیباترین شکل ممکن صورت پذیرفته است (سوره تین/ ۴) این گزارش از سوی خالق انسان حاکی از آن است که بشر نسبت به سایر جانداران در کمال اعتدال نفسانی و جسمانی آفریده شده و می‌تواند امور خویش را به بهترین صورت تدبیر کند.
البته خداوند خود را نسبت به چنین آفرینشى تحسین نموده است (سوره مؤمنون/ ۱۴) اگرچه برخی مخلوقات، خلق و آفرینش دارند ولی آفرینش حقیقی عبارت است از ایجاد چیزی با اندازه گیری صحیح و محاسبه دقیق و بدون تفاوت و اختلاف. و این آفرینش مخصوص خداست انسان مولود آفرینش حقیقی خداست با محاسبه دقیق و بدون آن‌که بین افراد اختلاف باشد.
و بر همین اساس جایگاه شایسته و والاى او را مورد تأکید قرار داده است: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّیبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى کَثِیرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلا»؛
بنابراین تنها انسان است که تاج کرامت بر سر او نهاده شده، برترى او در جهان به روشنى اعلام گردیده و آن‌چه در آسمان و زمین است با اراده خداوندى در قبضه وى (انسان) قرار گرفته است.
زندگی
زندگی به عنوان ارزش، به مثابه پیش شرط اجتناب‌ناپذیر برای همزیستی میان انسان‌ها و سرچشمه تمامی ایده آل‌ها و تصورات ارزشی پیوسته با آن است. کنشی که معطوف به تحقق ارزش زندگی است، نه تنها باید در مقابل هر چیز و هر کس که به نفی زندگی می‌پردازد، مقاومت ورزد، بلکه هم‌چنین باید تمامی فعالیت‌های حامی زندگی و سازگار با آن را با همت مورد پشتیبانی قرار دهد.
یکی از عنصرهای مهم «زندگی»، حفاظت از تندرستی جسمی و خدشه‌ناپذیری فیزیکی انسان است. هر انسانی در هستی خود، برخوردار از منزلتی است که ارزش محسوب می‌گردد. چنین ارزشی، با هیچ کالایی قابل مقایسه یا معاوضه نیست و بنابراین قیمتی برای آن قابل تصور نیست و باید آن را پاسداری کرد.
آزادی و استقلال
ارزش آزادی و استقلال از طرفی مبتنی بر آزادی همه انسان‌ها از هرگونه بردگی و بندگی، شکنجه و رفتار و مجازات بیرحمانه و غیرانسانی و حرمت شکنانه، بازداشت، زندانی و تبعید کردن خودسرانه و اقدامات مشابه، و از طرف دیگر مبتنی بر آزادی همه انسان‌ها در طرح‌ریزی آزاد و مستقل زندگی خویشتن است. آزادی و استقلال، بر شالوده منزلت انسان قرار دارند. باید آنها را تا اندازه‌ای خودمختار در اراده‌ها، شناسایی کرد.
عدالت
ارزش عدالت، که باید آن را از جنبه قانونی، قضایی، اجتماعی و اقتصادی مورد توجه قرار داد، شالوده جوامعی را می‌سازد که در آنها منزلت انسان و امنیت و استقلال شخصی او از تعرض مصون است. این جوامع با شاخص‌هایی چون: برابری انسان‌ها در مقابل قانون و محکمه، برخورداری از امکان ارضای نیازهای اولیه و تقسیم عادلانه نعمات مادی متعین می‌گردند.
اگر ارزش‌های یادشده در فوق را نیز به آن بیفزاییم، می‌توانیم بگوییم که آن نظام اجتماعی عادلانه است که افزون بر محترم شمردن ارزش بنیادین «زندگی»، بتواند ارزش‌های «آزادی» و «برابری» را در تناسبی عادلانه با یکدیگر تحقق بخشد. چنین جامعه‌ای، با حفظ برابری، برای هر فرد فضای آزادی خلق می‌کند که بتواند در چارچوب آن حرکت کند، بدون این‌که این کار، حرکت آزاد دیگران را دچار خدشه سازد.
صلح و آشتی
صلح ارزشی است که نه تنها فقدان منازعات سازمان یافته را توصیف می‌کند، بلکه بیان‌گر وضعیتی است که در آن همزیستی میان انسان‌ها نشان از موفقیت دارد. صلح به معنای آنست که منازعات به عنوان محصول اجتناب‌ناپذیر همزیستی میان انسان‌ها، به عوض کاربرد روش‌های خشونت‌آمیز و ویران‌گر، با استفاده از روش‌های مسالمت‌آمیز و سازنده حل شوند.
«فقدان قهر شخصی و ساختاری» که در ایضاح مفهوم صلح به کار می‌رود، بیان‌گر آنست که برای حل منازعات میان افراد یا گروه‌های اجتماعی یا دولت‌های مختلف، نبایست از خشونت استفاده شود، تا منزلت انسان در امان باشد. از همین رو، صلح کمال ضروری خود را در ارزش‌هایی مانند خشونت پرهیزی و تکامل تدریجی می‌یابد.
تکامل تدریجی از طریق اصلاحات، ارزشی است که در نقطه مقابل روش‌های انقلابی قرار دارد که خواهان ویران‌سازی و از نو ساختن می‌باشند. به این ترتیب می‌توان گفت که صلح، تکامل تدریجی از طریق اصلاحات و خشونت پرهیزی، ارزش‌هایی هستند که اصولاً یک زندگی با منزلت انسانی را میسر می‌سازند.
حقوق بشر در اخبار بشارت ظهور
یکی از اموری که در جوامع روایی و متون شیعه و سنی به تواتر ذکر شده و فریقین بر آن اتفاق نظر دارند، ظهور مهدی(عج) است. کسی که حقوق مسلم انسان را مثل برابری و مساوات و عدالت و رفاه و امنیت اجتماعی و شخصی و… را بر اساس ایمان به خدا و احکام ناب اسلام، برقرار می‌کند. و مردم دنیا را از چنگال ستم‌کاران و جباران و استثمارگران نجات می‌دهد.
فریقین (شیعه و سنی) این را وعده الهی می‌دانند که تخلف‌ناپذیراست. دنیا به طرف عصر ظهور در حرکت است. گردش شب و روز و گذشت دقایق و ساعات، بشر را به این دوران نزدیک می‌کند. مسلمانان این وعده الهی را ابتدا از آیات قرآن و سپس از اخبار بشارت ظهور استنباط کرده‌اند. اخبار بشارت ظهور از هیجان برانگیز و مورد توجه شدید مردم است.
زیرا حقوق مسلم هر انسانی در این اخبار بشارت، مورد عنایت قرار گرفته و هرکس با شنیدن این روایات، خودش را مخاطب آن گزارشات می‌داند. حق مشارکت در این اخبار برای هر شنونده‌ای محفوظ است. حق مالکیت و امنیت اجتماعی که از مطالبات هر فرد محسوب می‌شود، در این اخبار از صیانت خاصی برخوردار است.
اخبار بشارت ظهور در کتب شیعه
یکی از اخبار بشارت ظهور مهدی(عج) که در کتب شیعه و اهل سنت به تواتر آمده است و از شهرت بالایی برخوردار است روایتی است که گاهی به نقل از ابی سعید خدری و گاهی به نقل از پدر قیس بن جابر و در مواردی از حذیفه و گاه از ابن عمر و در مواردی از حضرت علی(ع) و مواردی از عبدالرحمن بن عوف و گاه از ابن مسعود و در مواردی از ابی هریره و یا معاویه بن قره نقل شده که رسول خدا(ص) فرمود: یملأ ُالاَرضَ قِسطا وَ عَدلاً کَما مُلئَت ظُلما وَجَورا
این خبر بشارت ظهور در کتب شیعه بیشتر از طرق عامه ذکر شده است. مثلا اکثر قریب به اتفاق روایاتی که از نامبردگان در کتاب «احقاق الحق» ذکر شده از طریق اهل سنت است.
در صحت این خبر نیز محدثان بزرگ شیعی تصریح نمودند که این خبر بشارت ظهور، جزء اخبار صحیحه است که با اساتید قوی از رسول خدا(ص) نقل شده که اگر از عمر دنیا فقط یک روز دیگر هم باقی باشد. آن روز را خدا طولانی می‌کند تا حجت خدا قیام کند و زمین را پر از عدالت و قسط کند در حالی‌که پر از ظلم و جور است.
برخی از محققین شیعه، در تفسیر این خبر بشارت، گفته‌اند که این خبر از طرق عامه و خاصه به صورت متواتر ذکر شده است. به طوری‌که هیچیک از فریقین (شیعه و سنی) آن را انکار نمی‌کنند.
فراوانی این خبر در میان اخبار بشارت بسیار زیاد است. حضرت آیه‌الله صافی گلپایگانی عدد این خبر را با ۱۲۳ حدیث بیان نموده‌اند. و در تحقیقی که نویسنده انجام داده است، از بین ۲۱۹ کتاب تفسیر و تاریخ و حدیث و فقه و جوامع روایی، ۷۵۰ بار این خبر در قالب‌های مختلف و با اساتید متعدد و بعضاً مشابه ذکر شده است. بیشترین عدد به کتاب نفیس بحارالأنوار اختصاص دارد که ۹۵ بار ذکر شده و کمترین عدد به کتبی مثل «المحاسن» احمد البرقی، «علل الشرایع» شیخ صدوق، اختصاص دارد که فقط ۱ بار ذکر شده است.
اگر همین خبر بشارت ظهور را از میان صدها روایت دیگر انتخاب کنیم، می‌توان مهم‌ترین ارزش حقوق بشر را در مفردات آن جست‌وجو کرد. با این تفاوت که آن‌چه را در اعلامیه حقوق بشر توصیف کرده‌اند کاملا با فضای بیرون اعلامیه و واقعیت‌های خارجی متباین است. ظلم و جور فضای بیرون را پر کرده است و اعلامیه از حق برابری و عدالت سخن می‌گوید. اما در این خبر تأکید شده که عموم مردم از حق برابری و عدالت برخوردار می‌شوند و این ارزش حقوق بشری در خارج تحقق پیدا می‌کند. شاخص‌های حقوق بشر در عصر ظهور عبارت است از:
جهان‌شمولی
جهان‌شمولی حقوق بشر در عصر ظهور به این معنا نیست که یک مقدمه و ۳۰ ماده، حقوقی بطور نامشروط به همه انسان‌ها در سراسر گیتی تعلق می‌گیرد. همه آنها که اکنون زندگی می‌کنند و آنها که در آینده خواهند آمد، از این حقوق برخوردارند. بلکه به این معناست که برابری و مساوات در برابر قانون و عدالت و امنیت و مشارکت، همه زندگی مردم را در بر می‌گیرد. آن‌چه در لباس استدلال و ظرف ذهن برای بشر اثبات می‌شد، اکنون در عالم خارج برای عموم انسان‌ها تحقق می‌یابد.
اولویت داشتن
منظور از اولویت داشتن حقوق بشر در عصر ظهور فقط به این معنا نیست که جایگاه و رتبه حقوق موضوعه در هر کشور متأخر از حقوق بشر است و فقط به این معنا نیست که قوانین مقننه در هر کشور معیاری برای مضمون حقوق بشر در عصر ظهور محسوب نمی‌شود. و تنها به این معنا نیست که اگر در کشوری حقی وضع شد که حقوق بشر را نقض کند، آن حق از نظر مضمونی نادرست است. بلکه به این معناست که: هیچ حقی از سوی کسی وضع نمی‌شود و همه آن حقوقی را می‌پذیرند که در عصر ظهور تبیین شده است.
تخلف‌ناپذیری
درست به همان معنا که در «حقوق بشر» گفتیم. یعنی هیچیک از افراد انسان، در عصر ظهور از شمول «حقوق بشر» خارج نیست اگر تعداد افراد بشر در آن زمان n باشد. تعداد افرادی که مشمول حقوق بشرند n خواهد بود. و بین این دو مجموعه تساوی برقرار است.
اختلاف ناپذیری
درست به همان معنا که در « حقوق بشر» گفتیم. یعنی در عصر ظهور، هیچیک از افراد انسان شدیدتر یا ضعیف‌تر از دیگران مشمول «حقوق بشر» نیست. بلکه همه به صورت یک‌سان مشمول این قانون‌اند.
تعدد دو کلمه «قسط» و «عدل» در این روایت، نکته مهمی به هم‌راه دارد. برخی گفته‌اند «قسط» به معنای «عدم تبعیض» است بنابر این در عصر ظهور هم عدالت برپاست و هم تبعیض وجود ندارد. البته برخی هم گفته‌اند قسط و عدل در این خبر هم‌چون ظلم و جور، متقارب هستند و فقط برای تفسیر یکدیگر ذکر شده‌اند.
اخبار بشارت ظهور در کتب اهل سنت
در کتب اهل سنت مثل مسند احمد، صحیح بخاری، صحیح مسلم، سنن ابی داوود و… اخبار بشارت ظهور ذکر شده است. برخی از آنها که مشتمل بر تبیین حقوق عمومی بشر است عبارتند از:
حق استراحت و سلامتی و رفاه
حق استراحت و سلامتی و رفاه در ماده ۲۵ اعلامیه حقوق بشر به این صورت تبیین شده است:
هر کس حق دارد که سطح زندگانی او، سلامتی و رفاه خود و خانواده اش را از حیث خوراک و مسکن و مراقبت‌های پزشکی و خدمات لازم اجتماعی تأمین کند و هم‌چنین حق دارد که در مواقع بیکاری، بیماری، نقص اعضاء، بیوگی، پیری یا تمام موارد دیگری که به عللی خارج از اراده انسان وسایل امرار معاش از دست رفته باشد، از شرایط آبرو‌مندانه زندگی برخوردار شود.
روایات متعددی در کتب اهل سنت ذکر شده که بر حق رفاه عمومی و سلامتی و استراحت و برخورداری از نعمت دلالت دارد. همه انسان‌ها در عصر ظهور از سلامت و رفاه برخوردارند. آن‌چه که عینا در متن روایات مورد تأکید قرار گرفته چنین است
در عصر ظهور حضرت مهدی(عج) مردم آنچنان در رفاه و سلامت و نعمت خواهند بود که نظیر آن در هیچ عصری نبوده است.
در برخی روایات هم نعمت و برکت را در عصر ظهور مورد تأکید قرار می‌دهد و می‌گوید:
برکات زمین و آسمان در عصر ظهور فراوان است.
در مسند احمد، رضایت و استراحت و رفاه عمومی در عصر ظهور اینطور بیان شده است:
ساکنان زمین و آسمان از حضرت مهدی در کمال رضایت هستند و او با رعایت حق برابری و مساوات در برابر قانون، مال و ثروت را بین مردم تقسیم می‌کند. دل‌های مردم در آن دوران مملو از بی‌نیازی و غناست. و هیچ کس به مال دیگری محتاج نیست [۱۲]. »
حق امنیت اجتماعی
بر اساس ماده ۲۲ اعلامیه حقوق بشر هر کس به عنوان عضو اجتماع حق امنیت اجتماعی دارد و باید از امنیت اجتماعی برخوردار باشد. لذا باید به وسیله مساعی ملی و هم‌کاری بین المللی، حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی هر انسان که لازمه مقام و نمو آزادانه شخصیت اوست با رعایت تشکیلات و منابع هر کشور، حاصل شود.
این کار به دو صورت انجام می‌شود:
الف) حاکمان هر کشور با استفاده از منابع خود در جهت برقراری امنیت اجتماعی برنامه‌ریزی کنند.
ب) حاکمان همه کشورها هم بر رعایت این حق عمومی کوشا باشند و مزاحم امنیت اجتماعی کشورهای دیگر نباشند.
در عصر ظهور حالت دوم منتفی است. ولی برای تحقق حالت اول باید حضرت مهدی(عج) بر همه کشورها مستولی شود تا دیگران مزاحم امنیت اجتماعی دولت ظهور نباشند.
لذا در برخی روایات اهل سنت این مفهوم مورد تأکید واقع شده که:
حضرت مهدی(عج) بر تمام کشورها مستولی می‌شود.
حق عدالت و برابری
روایت متواتری که در کتب شیعه به آن اشاره شد، در کتب اهل سنت هم به تواتر ذکر شده است. حتی علامه سیوطی تصریح می‌کند که این خبر بشارت ظهور به نقل از پیامبر متواتر است.
البته برخی اختلافات در کتب عامه راجع به این خبر بشارت ظهور دیده می‌شود مثلاً احمد بن حنبل در مسند خود بجای «رجل من اهل بیتی» عبارت «رجل منا» را آورده است. و در برخی گزارشات عامه چنین تصریح شده که ابتدا رسول خدا(ص) تأکید کردند که جهان در دوران پیش از ظهور حتماً پر از ظلم و بی‌عدالتی می‌شود، آن‌گاه مردی که هم‌نام من است قیام می‌کند و عالم را از قسط و عدل و برابری و عدالت پر می‌کند طوری‌که این عدالت جهان‌شمول می‌شود و آسمان و زمین تمام برکات خود را بر عصر ظهور می‌بارد.
در برخی روایات دیگر اهل تسنن تصریح شده که:
حضرت مهدی(عج) نسبت به فقرا مهربان و بر مأمورین خود سختگیر است تا بر مردم ستم نکنند و از عدالت خارج نشوند.
عدالت بر زندگی خصوصی حضرت نیز جاری است. چرا که او پوشاک و خوراکش در نهایت سادگی است، آن‌طورکه در برخی روایات عامه آمده است:
پوشاک و خوراک حضرت مهدی(عج) در نهایت سادگی است
حق آموزش و پرورش
مردان و زنان عصر ظهور باید سطح دانش و معلومات بالایی داشته باشند. آموزش و پرورش در عصر ظهور به اوج کمال خود رسیده است. در برخی روایات عامه آمده است:
حضرت مهدی(عج) دین اسلام و توحید را برای همه انسان‌ها تبیین می‌کند
و در برخی دیگر چنین ذکر شده:
علم و دانایی حضرت مهدی(عج) از همه کس بیشتر است.
حق مشارکت
مردم مایل به مشارکت در امور اجتماعی هستند. همین تمایل و مطالبه عمومی است که در ماده ۲۱ اعلامیه برای همه مردم به این صورت بیان شده که هر کس حق دارد در اداره امور عمومی کشور خود، شرکت جوید. و در ماده ۲۷ تصریح شده که هر کس حق دارد آزادانه در زندگی فرهنگی اجتماع شرکت کند، از فنون و هنر‌ها بهره گیرد و در پیش‌رفت علمی و فوائد آن سهیم باشد.
در روایات اهل سنت این نکته بیان شده که عده‌ای در امر حکومت با حضرت مشارکت می‌کنند و ایشان نیز بر امور مأمورین خود نظارت دارد:
و بر مأمورین خود سختگیر است تا بر مردم ستم نکنند و از عدالت خارج نشوند.
البته در برخی از کتب اهل سنت که از غیر محققین آنهاست، اخبار بشارت ظهور به چند شکل تفسیر و تحریف شده است:
حضرت مهدی(عج) هنوز متولد نشده و بعدا خواهد آمد.
اگرچه حدیث بشارت به صورت متواتر در متون روایی عامه و در روایت شیخین آمده است. ولی منظور از ۱۲ جانشین شایسته که صلاحیت اقامه حق را دارند کسانی غیر از امامانی است که شیعیان می‌گویند. و لازم نیست که با هم توالی داشته باشند بلکه چهارنفر از آنها (ابوبکر و عمر و عثمان و علی) متوالی بوده‌اند و مابقی مثل عمر بن عبدالعزیز و دیگران متوالی نبوده و حضرت مهدی نیز آخرین آنهاست که اصلاً در حال حاضر وجود ندارد.
اخبار بشارت ظهور در ادیان دیگر
اکنون به برخی گزارشات و اخبار بشارت در ادیان دیگر می‌پردازیم:
۱. بشارت ظهور حضرت مهدی(عج) در کتاب «دانیال نبی»
در کتاب دانیال نبی چنین آمده است:
… امیر عظیمی که برای پسران قوم تو ایستاده قائم است، خواهد برخاست. و چنان زمان تنگی خواهد شد که از حینی که امتی به وجود آمده است تا امروز نبوده، و در آن زمان هر یک از قوم تو، که در دفتر مکتوب یافت شود رستگار خواهد شد. و بسیاری از آنانی که در خاک زمین خوابیده‌اند بیدار خواهند شد، اما اینان به جهت حیات جاودانی و آنان به جهت خجالت و حقارت جاودانی. و حکیمان مثل روشنایی افلاک خواهند درخشید، و آنانی که بسیاری را به راه عدالت رهبری می‌نمایند مانند ستارگان خواهند بود تا ابدالاباد. اما تو‌ای دانیال ! کلام را مخفی دار و کتاب را تا زمان آخر مهر کن. بسیاری به سرعت تردد خواهند نمود و علم افزوده خواهد گردید… خوشا به حال آن که انتظار کشید.
ویژگی‌های بشارت ظهور کتاب دانیال نبی در جدول زیر خلاصه شده است:
وصف مهدی(عج) وصف زمان قبل از ظهور حقوق بشر در عصر ظهور
حق سعادت حق برابری حق عدالت حق آموزش و پرورش
امیر عظیم ایستاده
(قائم آل محمد) چنان زمان تنگی خواهد شد که از حینی که امتی به وجود آمده است تا امروز نبوده
(کما ملئت جورا وظلما) در آن زمان هر یک از قوم تو که در دفتر مکتوب یافت شود رستگار خواهد شد آنانی که در خاک زمین خوابیده‌اند بیدار خواهند شد آنان که بسیاری را به راه عدالت رهبری می‌نمایند مانند ستارگان خواهند بود. و حکیمان مثل روشنایی افلاک خواهند درخشید
۲. بشارت ظهور حضرت مهدی(عج) در کتاب «صفینای نبی»
در این کتاب که یکی از کتب انبیای پیرو تورات است برای بشارت ظهور مهدی(عج) آمده است:
… خداوند در اندرونش عادل است و بی‌انصافی نمی‌نماید. هر بامداد حکم خود را روشن می‌سازد و کوتاهی نمی‌کند، اما مرد ظالم حیا نمی‌داند… شهرهای ایشان چنان منهدم گردیده است که نه انسانی و نه ساکنی باقی مانده است. و خداوند می‌گوید: برای من منتظر باشید تا روزی که برخیزم؛ زیرا که قصد من این است که امت‌ها را جمع نمایم و ممالک را فراهم آورم تا غضب خود و تمامی حدت خشم خویش را بر ایشان بریزم… زیرا که در آن زمان، زبان پاک به امت‌ها بازخواهم داد تا جمیع ایشان اسم یهوه (خدا) را بخوانند و به یک دل او را عبادت نمایند.
ویژگی‌های بشارت ظهور کتاب صفینای نبی در جدول زیر خلاصه شده است:
وصف زمان قبل از ظهور حقوق بشر در عصر ظهور
حق امنیت اجتماعی حق برابری همه در برابر قانون
شهرهای ایشان چنان منهدم گردیده است که نه انسانی و نه ساکنی باقی مانده است تا جمیع ایشان اسم یهوه (خدا) را بخوانند و به یک دل او را عبادت نمایند زیرا که در آن زمان، زبان پاک به امت‌ها بازخواهم داد
۳. بشارت ظهور حضرت مهدی(عج) در انجیل
طبق اخبار بشارت ظهور که در کتاب انجیل به وفور آمده است، حضرت مسیح به دنبال قیام حضرت مهدی(عج) در «فلسطین» آشکار خواهد شد و به یاری آن حضرت خواهد شتافت، و پشت سر حضرتش نماز خواهد گزارد، بشارت‌ها در اناجیل مختلف عبارتند از:
الف) انجیل متی
عیسی چون به کوه زیتون نشسته بود شاگردانش در خلوت نزد وی آمده گفتند: به ما بگو که نشان آمدن تو و انقضای عالم چیست؟ عیسی گفت: زنهار کسی شما را گمراه نکند. زآن رو که بسا به نام من آمده خواهند گفت که من مسیح هستم و بسیاری را گمراه خواهند کرد. و جنگ‌ها و اخبار جنگ‌ها را خواهید شنید، زنهار مضطرب مشوید؛ زیرا که وقوع این همه لازم است لیکن انتها هنوز نیست. اگر کسی به شما گوید: اینک مسیح در اینجا یا در آنجاست باور مکنید، زیرا که مسیحیان کاذب و ظاهر شده علامات و معجزات عظیمه چنان خواهند نمود که اگر ممکن بودی برگزیدگان را نیز گمراه کردندی. اینک شما را پیش خبر دادم. پس اگر شما را گویند: اینک در صحراست بیرون مروید، یا آن‌که در خلوت است باور مکنید؛ زیرا هم‌چنان که برق از مشرق ساطع شده تا به مغرب ظاهر می‌شود ظهور پسر انسان نیز چنین خواهد شد….. پس از درخت انجیر مثلش را فراگیرید که چون شاخه اش نازک شده برگ‌ها می‌آورد می‌فهمید که تابستان نزدیک است. هم‌چنین شما نیز چون این همه را ببینید بفهمید که نزدیک ـ بلکه بر در ـ است.
چون پسر انسان در جلال خود با جمیع ملائکه مقدس خویش آید آن‌گاه بر کرسی جلال خواهد نشست. و جمیع امت‌ها در حضور او جمع شوند و آنها را از هم‌دیگر جدا می‌کند به قسمی که شبان میش‌ها را از بزها جدا می‌کند و میش‌ها را بر دست راست و بزها را بر چپ خود قرار دهد. آن‌گاه پادشاه به اصحاب طرف راست گوید: بیایید‌ای برکت یافتگان از پدر من ! و ملکوتی را که از ابتدای عالم برای شما آماده شده است، به میراث گیرید.
ب) انجیل مرقس
و چون او بر کوه زیتون مقابل هیکل نشسته بود… از وی پرسیدند: ما را خبر ده که این امور کی واقع می‌شود و علامت نزدیک شدن این امور چیست ؟ آن‌گاه عیسی در جواب ایشان سخن آغاز کرد که: زنهار کسی شما را گمراه نکند. زیرا که بسیاری به نام من آمده خواهند گفت که: من هستم، و بسیاری را گمراه خواهند نمود.اما چون جنگ‌ها و اخبار جنگ‌ها را بشنوید مضطرب مشوید، زیرا که وقوع این حوادث ضروری است. لیکن انتها هنوز نیست.
ج) انجیل لوقا
کمرهای خود را بسته، چراغ‌های خود را افروخته، بدارید. و شما مانند کسانی باشید که انتظار آقای خود را می‌کشند، که چه وقت از عروسی مراجعت کند، تا هر وقت آید و در را بکوبد بی‌درنگ برای او باز کنند. خوشا به حال آن غلامان که آقای ایشان چون آید ایشان را بیدار یابد… پس شما نیز مستعد باشید، زیرا در ساعتی که گمان نمی‌برید پسر انسان می‌آید.
مطابق نوشته مسترهاکس امریکایی در «قاموس کتاب مقدس» عبارت پسر انسان حدود ۸۰ بار در انجیل و ملحقات آن آمده است که فقط ۳۰ مورد آن با حضرت عیسای مسیح(ع) قابل تطبیق است.» و اما ۵۰ مورد دیگر از نجات دهنده‌ای سخن می‌گوید که در آخر زمان و پایان روزگار ظهور خواهد کرد و حضرت عیسی(ع) نیز با او خواهد آمد. او کسی جز حضرت مهدی(عج) نیست.
د) انجیل یوحنا
و بدو قدرت بخشیده است که داوری هم بکند؛ زیرا که پسر انسان است. و از این تعجب مکنید، زیرا ساعتی می‌آید که در آن جمیع کسانی که در قبول می‌باشند آواز او را خواهند شنید و بیرون خواهند آمد، هر که اعمال نیکو کرد برای قیامت حیات، و هر که اعمال بد کرد به جهت قیامت داوری.
ویژگی‌های بشارت ظهور دراناجیل چهارگانه در جدول زیر خلاصه شده است:
وصف مهدی(عج) وصف زمان قبل از ظهور حقوق بشر در عصر ظهور
حق سعادت حق برابری در برابرقانون حق عدالت حق مشارکت
پسر انسان، نشسته بر کرسی جلال، با جمیع ملائکه مقدس ظهور مسیحیان کاذب و ظهور علامات و معجزات عظیمه و جنگ و قتال و گمراهی وفریب همه بجز برگزیدگان ساعتی می‌آید که در آن جمیع کسانی که در قبول می‌باشند آواز او را خواهند شنید و بیرون خواهند آمد جمیع امت‌ها در حضور پسر انسان جمع شوند… هر که اعمال نیکو کرد برای قیامت حیات، و هر که اعمال بد کرد به جهت قیامت داوری آنها را از هم‌دیگر جدا می‌کند به قسمی که شبان میش‌ها را از بزها جدا می‌کند و میش‌ها را بر دست راست و بزها را بر چپ خود قرار دهد. پس شما نیز مستعد باشید، زیرا در ساعتی که گمان نمی‌برید پسر انسان می‌آید
نتیجه
۱. هیچیک از افراد انسان، در عصر ظهور از شمول «حقوق بشر» خارج نیست.
۲. در اعلامیه حقوق بشر، اموری مانند: حق برابری در برابر قانون و دادگاه، حق عدالت ف حق امنیت اجتماعی و شخصی، حق آزادی مذهب و آزادی بیان، حق مالکیت، حق مشارکت، حق شغل، حق استراحت و سلامتی و رفاه، حق آموزش و پرورش از حقوق مسلم و عمومی انسان تلقی شده است.
۳. جهان‌شمولی حقوق بشر در عصر ظهور به این معناست که برابری و مساوات در برابر قانون و عدالت و امنیت و مشارکت، همه زندگی مردم را در بر می‌گیرد و آن‌چه در ظرف ذهن برای بشر اثبات می‌شد، اکنون در عالم خارج برای عموم انسان‌ها تحقق می‌یابد.
۴. اخبار بشارت ظهور در کتب اهل سنت بر اموری چون حق عدالت، حق برابری و مساوات در برابر قانون و محکمه، حق آموزش و پرورش، حق مشارکت، حق استراحت و سلامتی و رفاه، حق امنیت اجتماعی، تصریح دارد.
۵. در اخبار بشارت ظهور در اناجیل چهارگانه، اموری چون حق سعادت، حق برابری و مساوات در برابر قانون، حق عدالت و حق مشارکت، بیان شده است.
برگرفته از سایت :المهدویه
