شب قدر در قرآن

متن برنامه ی درس هایی از قرآن کریم حجت الاسلام قرائتی؛تاریخ پخش   ::      ۱۳۸۶/۷/۸

بِاِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

الهی انطقنی بالهدی و الهمنی التقوی
بینندگان بحث را با تلویزیون در آستانه شب قدر دنبال می‌کنند.
سوره قدر«إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَهِ الْقَدْرِ. . . القدر/۱»
«بِاِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِیمِ الحمد/۱»، در آغاز هر سوره ای است «با» بسم اله خیلی معنا دارد، به نام او یعنی چه؟ یعنی خدایا قبولت دارم، به تو ایمان دارم، به تو پناه می‌برم، به تو توکل می‌کنم، دوست دارم، به یادت هستم و از تو کمک می‌خواهم.
اینکه می‌گویند هرچه هست در «بای» بسم اله است همین است، چون کسی می‌گوید به نام خدا که خدا را بشناسد، قبولش داشته باشد، به او پناه ببرد، و از او استمداد بطلبد چنین کسی می‌گوید بسم اله، به نام خدا
« بِاِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَانِ »، سرچشمه رحمتی اگر رحمت نداشتی به چه دلیل خوابیدن من در ماه رمضان ثواب عبادت داشته باشد؟
وجود پیغمبر رحمت است «وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا رَحْمَهً الأنبیاء/۱۰۷» قرآن رحمت است، باران رحمت است، عمری که به ما میدهی رحمت است یک عبادت ما را ده برابر حساب می‌کنی رحمت است، عیوب ما را می‌پوشانی رحمت است، دعاهای ما را مستجاب می‌کنی رحمت است اجازه می‌دهی که ما در نماز با تو حرف بزنیم رحمت است، حرف زدن تو با ما از طریق قرآن رحمت است، حرف زدن ما با تو از طریق نماز رحمت است.
«بِاِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِیمِ إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَهِ الْقَدْرِ القدر/۱»
۱. شب قدر، شب تقدیر یک سال
قدر دو تا معنا دارد: یکی به معنای اندازه گیری است، شب قدر یعنی شب اندازه گیری یعنی شبی که « کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ الرعد/۸»«کل شی به قدر»، قدر، مقدار، تقدیر، اینها در قرآن آمده معنایش این است که حساب و کتاب دارد.
ما فکر می‌کنیم ذرات برف یک جوره هر دانه برف یک شکله و شکل این دانه برف با ما باقی دانه‌ها حساب کتاب دارد.
« کُلُّ شَیْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ الرعد/۸» قرآن می‌گوید: هر چیزی اندازه دارد حساب دارد همین طور که هر انسانی شکلی دارد، هر انسانی لهجه ای دارد، در یک خانه چند تا خواهر برادر هر کدام لهجه اش با دیگری فرق می‌کند.
شب قدر یعنی شبی که اندازه گیری می‌کنند، تا سال آینده چه کسی بچه دار می‌شود، چه کسی همسر دار
می شود، چه کسی از دنیا می‌رود، چه کسی خوشبخت می‌شود، جه کسی تصادف می‌کند، و چه کسی به خیرمی رسد و چه کسی گرفتار شر می‌شود.
منتها هر چه خیر است از خداست، و لذا در نماز می‌گوییم: « انعمت» یعنی نعمت‌ها از توست.
شر از خدا نیست و لذا نمی‌گوییم «غضبت». نعمت را می‌گوییم «انعمت» ولی غضب را نمی‌گوییم غضبت میگویییم: « غَیْرِ الْمَغْضُوبِ الحمد/۷»، غضب شده. اما غضب شده داریم ولی به خاطر خدا غضب نمی‌شوند کاری کرده اند که خودشان، خود را گرفتار غضب کرده اند.
مثل معلمی که درس می‌دهد شاگرد اگر یاد گرفت، از استاد است اما اگر شاگرد رفوزه شد از استاد نیست خودش بازی گوشی کرده است. پس علم شاگرد از استاد هست اما مردودی شاگرد از استاد نیست.
هر چه لطف است ازآن خداست، هر چه بدی است از خودمان است.
۲. خیر از خدا، شر از بشر
یک مثال: ممکن است وقتی می‌گوییم در شب قدر خیر و شر اندازه گیری می‌شود، یک خواهری یا برادری بگوید، که چرا خدا برای افرادی شر مقدر می‌کند؟ خدا برای کسی شر مقدر نمی‌کند عمل خودش ایجاد شر می‌کند.
یک مثال بزنم که همه بدانیم، کره زمین هم دور خودش می‌گرده هم دور خورشید، همیشه یک گوشه کره زمین روشن است یک گوشه آن تاریک. هر جایش روشن است از خورشید است، هر جایش که تاریک است از خودش است.
ما هر چه خوبی داریم از خداست «انعمت»، و هر چه بدی داریم از خودمان است« غضبت» نیست، مغضوب است.
پس اگر کسی برایش شر مقدر شد خودش یک مشکلی داشته است.
مثلا: رمضان پیش آمد دو سوم رمضان هم گذشت شب قدر جلو آمده دیگر خدا چه کند؟ عمرت داد رمضان را در جلوی رویت گذاشت، رسول اله را در جلوی رویت قرار داد، قرآن را در جلوی رویت گذاشت، اهل بیت را در جلوی رویت گذاشت، گفت: نفس کشیدنت حساب «سبحان اله» دارد، خوابیدنت ثواب عبادت دارد، یک آیه قرآن تلاوت کنی ثواب ختم قرآن دارد، نمازت قبول است، دعایت مستجاب و توبه ات قبول است.
« فتحت بابا سمیته التوبه»، دری را باز کردی اسمش راگذاشتی توبه، « فما عذر من عقف لدخول الباب بعد الفتح»، اگر در باز شد و تو نیامدی مقصر خودت هستی.
و لذا حدیث داریم: خیلی انسان باید بدبخت باشد که رمضان بیاید و برود و انسان بخشیده نشده باشد.
«بِاِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِیمِ إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَهِ الْقَدْرِ القدر/۱»، ما قرآن را در شب قدر فرستادیم.
۳. تدبیر نظام هستی از طریق اسباب
در قرآن هم «انی» داریم و هم «انا». یک سری کارها را که خدا مستقیم انجام می‌دهد می‌گوید: «انی»، «انی انا الغفور»، خودم به تنهایی می‌بخشم. بعضی کارها را که خدا با واسطه انجام می‌دهد می‌گوید: «انا»« أَنزَلْنَا مِنْ السَّمَاءِ مَاءً الفرقان/۴۸» ما باران را فرستادیم، چون خدا مستقیم باران را نمی‌فرستد باران با واسطه است، یعنی اول خورشید به اقیانوس ودریا می‌تابد، بخار می‌شود، بخار متراکم می‌شود ابر می‌شود جابجا می‌شود فشرده می‌شود باران می‌شود، زمین هم باران را به سمت پائین جذب می‌کند.
پس اگر کار با واسطه شد خدا می‌گوید: «انا» و اگر بی واسطه شد می‌گوید: «انی» گاهی به خاطر عظمت انا می‌گویند «انا انزلناه» ما نازل کردیم، انزلنا چیست؟ تنزیل چیست؟ انزلنا فرود دفعی است، یعنی اگریک چیزی یک مرتبه نازل شد می‌گویند: انزل، اگر یک چیزی قطعه قطعه نازل شد می‌گویند: تنزیل، در قرآن هم «انزل» داریم هم «تَنزِیلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِینَ الحاقه/۴۳». یعنی در قرآن هم انزل داریم هم تنزیل، چون قرآن دوبار نازل شد، یک مرتبه همه قرآن به قلب پیغمبر نازل شد، « انا انزلناه»، یک بار از آسمان هفتم به بیت المعمور نازل شد. اگر به مناسبت اینکه قرآن یک مرتبه نازل شد می‌گویند انزلنا به مناسبت اینکه به مدت ۲۳ سال از ۴۰ سالگی که پیغمبر به پیغمبری رسید تا ۶۳ سالگی که آخر عمرش بود(قطعه قطعه) می‌گویند تنزیل.
مثال: انسان از سفرمی آید یک ساک سوغاتی دارد یک بار به همسرش می‌گوید خانم سوغاتی در این ساک است، یک مرتبه ساک سوغاتی را می‌دهد به همسر، یک مرتبه هم می‌نشینند با همسر سوغاتی‌ها را تقسیم می‌کنند. قرآن هم یک مرتبه نازل شد بر قلب پیغمبر می‌گویند« انا انزلنا»، یک مرتبه هم به هر حادثه ای قطعه قطعه نازل شد می‌گویند: تنزیل. پس قرآن دو بار نازل شد، یک مرتبه انزلنا یک مرتبه تنزیل «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَهِ الْقَدْرِ القدر/۱» قرآن چیست؟
۴. قرآن کریم، جلوه خداوند در زمین
قرآن سیمای خداست. چطور؟ در قرآن دو تا حرف داریم یک جا می‌گوید: قرآن تجلی کرد کوه تکه تکه شد. « فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ الأعراف/۱۴۳» یعنی موسی به خدا گفت می‌خواهم ببینمت، خدا گفت: مرا که نمی‌توانی ببینی ولی جلوه مرا ببین. جلوه خدا به کوه خورد و کوه تکه تکه شد. قرآن می‌گوید « جَعَلَهُ دَکًّا الأعراف/۱۴۳» یعنی کوه تیکه تیکه شد پس جلوه خدا کوه را تکه تکه می‌کند. آیه ای هم داریم «لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ الحشر/۲۱» یعنی قرآن اگر بر کوه نازل شود تکه تکه می‌شود. پس جلوه خدا و نزول قرآن بر کوه هر دو ان را تکه تکه می‌کنند. پس پیداست که قرآن سیمای خداست.
مثل اینکه می‌گویند: آمپول را بزنی دردت خوب می‌شه قرصش هم بخوری خوب می‌شوی. معلوم می‌شود ترکیبات شیمیایی قرص و آمپول یکی است.
قرآن نازل بشه کوه تکه تکه می‌شود خدا تجلی کنه کوه تیکه تیکه می‌شود. پس پیداست که قرآن جلوه خداست.
«إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَهِ الْقَدْرِ. . . القدر/۱» ما قرآن را شب قدر نازل کردیم یعنی جلوه خدا تجلی خدا در شب قدرآمد.
حالا چرا شب قدر؟ قدر یعنی اندازه گیری، اینکه قرآن شب قدر نازل شد شاید معنایش این باشد، می‌خواهد بگوید: اگر می‌خواهی بدانی که ما چگونه برای تو برنامه ریزی می‌کنیم، اندازه گیری ما بر طبق قرآن است. این متره، با قرآن متر شدی قرآنی می‌شوی، از قرآن منحرف شدی منحرف می‌شوی، ما به تو خط کش دادیم. خط‌های تو اگر طبق خط کش بود سعادتمند می‌شوی. اگر کج بود بدبخت می‌شوی.
قرآن شب قدر نازل شد، یعنی شبی که برای بشر اندازه گیری می‌شود آن شب اندازه گیری قرآن نازل شد، شب اندازه گیری قرآن نازل شد می‌دانید یعنی چه؟ مثلا یک وقت داماد قرآن می‌فرسته برای عروس معنا داره این، حالا البته تشریفات شده ولی روزهای اول که داماد آینه قرآن می‌فرستاد معناش این بود که عروس خانم بیا من و تو زندگیمون را بر اساس قرآن برنامه ریزی کنیم. قرآن گفته عادی زندگی کنیم، توقعمون را کم کنیم چشم و هم چشمی کار نکنیم، از خدا غافل نباشیم، لغزشی دیدیم بگذریم عفو کنیم، بیا طبق قرآن عمل کنیم. پس قرآنی که داماد می‌فرستد برای عروس یعنی زندگیمون بر اساس قرآن باشد.
شب قدرقرآن نازل شد یعنی اگر می‌خواهید ببینید من چه چیزی برای شما اندازه گیری می‌کنم هر جوری رفتی همان جور.
یک کسی یک آبکش برداشت جلوی صورتش گذاشت خوب آبکش سوراخ سوراخه به آن کسی که آن ور آبکش بود گفت تو من را چه جوری می‌بینی؟ گفت همان جور که تو من را می‌بینی، یعنی تو من را سوراخ سوراخ مبینی من هم تو را سوراخ سوراخ می‌بینم.
۵. محدودیت قرآن در همه امور دین
شب قدر خدا چه چیز ما را اندازه می‌گیرد؟ چقدر با قرآنیم، اصل شب قدر که قرآن به سر می‌گیریم میدانید چیست؟ یعنی باید فکر ما تابع قرآن باشد، قلب ما تابع قرآن باشه، قرآن روی سرمان است یعنی خط اول و خط محور قرآن است. این محوریت قرآن است. اصلا امام فرمود اگرحرفی از ما شنیدید حرف‌های امام صادق را هم با قرآن متر کنید چون حدیث جعلی هم زیاد داریم، ادم یک حدیث می‌شنود می‌ماند این حدیث راست است یا جعلی، چون امامان ما دشمن داشتند حدیث جعل می‌کردند. این حدیث را با قرآن متر کن اگر حدیث طبق قرآن بود بگیر، اگر حدیث ضد قرآن بود حدیث را بزن به دیوارمن روی منبر حرف می‌زنم شک دارید که حرف‌های من درسته یا غلط، اگه حرف‌های من با قرآن تطبیق کرد حرف‌های من را بپذیر، اگر مخالف قرآن بود حرفهای من را بزن به دیوار، چون امام صادق اجازه داد اگر حدیث امام صادق مخالف قرآن بود به دیوار بزن، پس سخنان هر گوینده ای اگر بر ضد قرآن بود سخنان او را هم باید به دیوار زد.
«إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَهِ الْقَدْرِ القدر/۱» ما قرآن را در شب قدر فرستادیم، قدر یعنی عظمت، قدر فلانی را داری یا قدرش را نشناختن یعنی عظمتش را نشناختن. شب قدر یعنی شب عظمت، حالا برای عظمت شب قدر یک حدیث است، یک حدیث طولانی از پیغمبرمن قسمتی از آن را می‌خوانم: حضرت موسی به خدا گفت که من مقام قرب تو را می‌خواهم، می‌خواهم به تو نزدیک شوم، فرمود»، فرمود: قرب به خدا احیاء شب قدر است، گفت رحمتت را می‌خواهم، فرمود ): رحمتی لمن رحم المساکین لیله القدر)، فرمود رحمت من را میخواهی شب قدر به فقرا رحمت کن. گفت روز قیامت می‌خواهم از پل صراط بگذرم، فرمود اگر می‌خواهی راحت بگذری شب قدر پول خرج کن، صدقه بده. گفت خدایا بهشت نعمتهای تو را مخواهم، فرمود اگر بهشت می‌خوای شب قدر ذکر خدا و «سبحان اله» بگو، گفت می‌خواهم از آتش دوزخ نجات پیدا کنم، «خلصنا من الناریارب» میخواهم ازجهنم نجات پیدا کنم، فرمود می‌خواهی ازجهنم نجات پیدا کنی، «استغفر فی لیله القدر» شب قدر استغفار کن، گفت خدایا من رضای تو را می‌خواهم، گفت رضای من را می‌خواهی شب قدر نماز بخوان، یعنی حتی قبل از پیغمبر عیسی بوده قبل از عیسی موسی بوده، موسی هر چه از خدا خواست، گفت هر شماره ای رو می‌خوای ۱۱۸ را بگیر، شب قدر 118شماره‌های خداست، یعنی همه برکات در همین شماره است.
۶. تقدیر امور در سه شب قدر
البته شب قدرهم شب نوزدهم، بیست و یکم، بیست وسوم است یعنی مقدرات سه مرحله دارد، مثل یک چیزی که در تصویب هست، یک مرتبه در کمیسیون مجلس تصویب می‌شود یک مرتبه در صحن علنی تصویب می‌شود یک مرتبه هم شورای نگهبان مهر می‌زنند، (برش، کوک، دوخت) این تعبیر مال من است اما روایت چیز دیگری می‌گوید اما مفهومش این است، و لذا این سه شب مهم است در این سه شب، شب بیست و سوم از همه مهمتر است، شب 23از ۲۱ مهمتراست. شما نگید، چرا دولت شب بیست و سوم را تعطیل نمی‌کند؟ محور کار ما قرآن وحدیث است. شب نوزدهم شب ضربت خوردن حضرت امیر شب بیست و یکم شب شهادت، اما از نظر شب قدری شب بیست و سوم پررنگتر است، لذا کسی آمد وگفت من بیرون از مدینه هستم نمی‌توانم سه شب را احیاء بگیرم یک شب را بگو؟ گفت: اگر نمی‌توانی بیایی شهر و باید از روستا بیایی مدینه مسجد پیغمبر پس شب بیست وسوم بیا. امام صادق هنگامی که بیمار بود فرمود: شب بیست وسوم رخت خواب بیماری مرا به مسجد ببرید. عنایت به شب قدر، حالا شب قدر چه شبی است؟
«إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَهِ الْقَدْرِ وَمَا أَدْرَاکَ مَا لَیْلَهُ الْقَدْرِ القدر/۱-۲»، ما ادراک یعنی نمیدانی تو، عجب! خدا به پیغمبرش می‌گوید: تو هم نمی‌دانی شب قدر چیست؟
بعد می‌فرماید: «لَیْلَهُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ القدر/۳»، یعنی هزار، هزارماه تقسیم بر ۱۲ ماه یعنی هشتادو چند سال، یعنی یک عمرکامل تقریبا، یعنی شبی که به اندازه هزار ماه ارزش دارد. شما اگرشب بیست و سه به یک نفر افطاری بدهید انگار که به هزار نفر افطاری داده ای. من سراغ دارم آدمهایی که خمسشان را شب بیست و سوم می‌دهند، چون می‌بینند اگه یک میلیون خمس بدهند انگار که هزار میلیون خمس دادند. هر عبادتی در شب قدر ضربدر هزار می‌شود.
فاطمه زهرا سلام اله علیه، در صورت فرزندانش آب می‌پاشید و می‌گفت نمی‌گذارم بخوابید امشب شی بیست و سوم است. و غذای سیر به بچه‌ها نمی‌داد و میگفت: نباید شکمتان پر باشد، چون شب بیست و سوم «لَیْلَهُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ القدر/۳»، حالا شب بیست وسوم چه شبی است؟ «تَنَزَّلُ الْمَلَائِکَهُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ القدر/۴»، شب قدر « تَنَزَّلُ الْمَلَائِکَهُ » بین زمین و آسمان بده وبستان است، اعمال ما می‌رود بالا، لطف خدا می‌آید پائین، مثل ریشه درخت و برگ درخت، ریشه مواد غذایی را از زمین می‌گیرد و به برگ منتقل می‌کند، برگ هم نور را به ریشه می‌دهد. بین زمین و آسمان بده وبستان است. فرشته‌ها برای ما دعا می‌کنند « یَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِی الْأَرْضِ الشورى/۵» آیه قرآن است فرشته‌های آسمانی برای اهل زمین دعا می‌کنند، آیه دیگری هست که میگه: « وَیَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا غافر/۷» برای مومنین دعا می‌کنند، فرشته به ما دعا می‌کنند ما هم مامور هستیم در زمین به فرشته‌ها ایمان بیاوریم و لذا می‌فرماید: «َلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِکَهِ البقره/۱۷۷»، هم ما باید بر فرشته‌ها ایمان بیاوریم هم فرشته‌ها به ما دعا می‌کنند. ما باید به فرشته‌ها صلوات بفرستیم، امام زین العابدین یک دعا داره به نام سلام وصلوات بر فرشته‌ها در آن دعا فرشته‌ها را ۱۹ گروه کرده سلام بر فرشته‌های مسئول باران، سلام بر فرشته‌های مسئول. . . ، یعنی هر فرشته مقام و یک درجه دارد، فرشته‌ها مسئول تدبیر امور هستند. «تنزل الـملئکه» شب قدرفرشته‌ها می‌آیند، کجا می‌آیند؟ امام فرمود با همین تنزل الـملـئکه راجع به حضرت مهدی با مخالغین مباحثه کنید به مخالفین بگویید: شب قدر فقط برای زمان پیغمبر است یاهر سال؟
۷. نزول فرشتگان بر امام زمان (علیه السلام)
شیعه و سنی همه می‌گویند که شب قدر فقط برای زمان پیغمبر نیست هر سال یک شب قدر دارد، یک شب گردشی پس همه مردم کره زمین شب قدر را درک می‌کنند. پس امام فرمود: به اینها بگو شب قدر برای زمان پیغمبر است یا برای همه سالها؟ می‌گویند نه شب قدر برای همه سالها است، قرآن میگوید: تنزل الـملئکه، شب قدر ملائکه می‌آیند، کجا مروند؟ اگه کسی نباشه عین پیغمبرنزول فرشته‌ها لغو می‌شود، فرشته‌ها که به من و شما نازل نمی‌شوند، باید یک ظرفیتی باشدیک مقام ولی الهی، باید ظرف مظروف بهم بخورد، میزبان ومیهمان بهم بخورد، اینهمه فرشته که در عمرشان گناه نکردند ودائما در حال ذکر و تسبیح هستند این فرشته‌ها بیایند خانه من گنهکار مجرم؟ ! همین باور که در زمان پیغمبر فرشته‌ها به حضور پیغمبر می‌رسیدن، پس در زمان بعد از پیغمبر هم باید یکی باشد عین پیغمبر که فرشته‌ها بر او نازل شوند. از همه گذشته کلی روایات داریم، ده‌ها حدیث داریم که پیغمبر فرمودند: قرآن و اهل بیت؟ «لن یفترقا»یعنی هرگز از هم جدا نمی‌شوند. پس اگر ما الان قرآن داریم باید اهل بیت هم داشته باشیم.
شب قدر شبی است که امام زمان میزبان است، شب قدر شبی است که اعمال ما به امضاءامام زمان امضا می‌شود. شب قدر به اندازه هزار ساعت است بهترین کار شب قدراین است که لقمه حرام خورده نشود چون تا مادامی که لقمه حرام در شکمت است دعایت مستجاب نمی‌شود، حدیث داریم مخواهید دعایتان مستجاب شود لقمه هایتان را حلال کنید. اون وقت شب قدر شب نوزدهم شب ضربت خوردن حضرت امیر است (الله اکبر) تمام بهترین‌ها از آن اوست، بهترین جا متولد می‌شود بهترین جا شهید می‌شود، بهترین مکان، مسجد. بهترین وقت، طلوع فجر. بهترین وقت، نماز جماعت. بهترین حالت، سجده. بهترین نوع، مرگ شهادت. همه بهترین‌ها را حضرت امیر داشت.
والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته