عصر انتظار
بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین وصلّی الله علی جمیع الأنبیاء والمرسلین وصلّ علی محمّد وآله الطاهرین.
در خزانه خلقت، گوهرى باارزشتر و بامنفعتتر از دین وجود ندارد. بعثت صد و بیست و چهار هزار پیغمبر، نزول صد و چهارده سوره قرآن، و انتخاب دوازده امام معصوم -همه به منظور تبلیغ و حفظ دین و متدیّن ساختن مردم بوده است:
– «کان الناس أمه واحده فبعث الله النبیین مبشرین ومنذرین وأنزل معهم الکتاب بالحق لیحکم بین الناس فیما اختلفوا فیه وما اختلف فیه إلا الذین أوتوه من بعد ما جاءتهم البینات بغیا بینهم فهدى الله الذین آمنوا لما اختلفوا فیه من الحق بإذنه والله یهدی من یشاء إلى صراط مستقیم».
مردم در ابتداى تشکیل اجتماع گروهى واحد و یک‌دست بودند و اختلاف و تضادى در امور زندگى نداشتند. پس از پدید آمدن اختلاف و تضاد، خدا پیامبرانى را مژده دهنده و بیم‌رسان برانگیخت، و با آنان به درستى و راستى کتاب را نازل کرد تا میان مردم در آنچه با هم اختلاف داشتند داورى کند. آن گاه در خود کتاب اختلاف پدید شد و اختلاف را در آن پدید نیاوردند مگر کسانى که به آنان کتاب داده شد. این اختلاف بعد از دلایل و برهانهاى روشن و آشکارى بود که براى آنان آمد، و سبب آن برترى‌جویى و حسد در میان خودشان بود. پس خدا اهل ایمان را به توفیق خود، به حقّى که در آن اختلاف کردند راهنمایى کرد. و خدا هر که را بخواهد به راهى راست هدایت مىکند.
– « ذلک الکتاب لا ریب فیه هدى للمتقین».
در وحى بودن و حقّانیّت این کتابِ باعظمت هیچ شکّى نیست؛ سراسرش براى پرهیزکارانْ هدایت است.
– «وجعلناهم أئمه یهدون بأمرنا وأوحینا إلیهم فعل الخیرات وإقام الصلاه وإیتاء الزکاه وکانوا لنا عابدین».
و آنان را پیشوایانى قرار دادیم که به فرمان ما مردم را هدایت مىکردند، و انجام دادن کارهاى نیک و برپا داشتن نماز و پرداخت زکات را به آنان وحى کردیم، و آنان فقط پرستش کنندگان ما بودند.
این آیات به جایگاه صد و بیست و چهار هزار پیغمبر، که عمر باکرامت و باارزششان را در راه تبلیغ و حفظ دین و راهنمایی مردم صرف کردند، اشاره دارد. هم‌چنین، نشان دهنده جایگاه کتب آسمانى و ائمه اطهار، علیهم‌السلام، در این باره است.
– خداوند و مساله حمایت از دین
– جهاد : راه حفظ دین
– جهاد از چه زمانی آغاز شد
– حاکمیت دین در جهان
– ناتوانی کفر در شکست دادن حق
– ارزش تلاش مجاهدان
اصفهان – مسجد سید – صفر ۱۳۷۴
پی‌نوشت:
. بقره، ۲۱۳.
. بقره، ۲.
. انبیاء، ۷۳.
. در روایت قابل تاملی از کتاب کافی (ج2، ص130) می‌خوانیم: «سئل علی بن الحسین علیهماالسلام أی الاعمال أفضل عند الله عز وجل؟ فقال: ما من عمل بعد معرفه الله عزوجل ومعرفه رسوله صلی‌الله‌علیه‌وآله أفضل من بغض الدنیا، وإن لذلک لشعبا کثیره وللمعاصی شعبا، فأول ما عصی الله به الکبر وهی معصیه إبلیس حین أبى واستکبر وکان من الکافرین، والحرص وهی معصیه آدم وحوا حین قال الله عزوجل لهما: «کلا من حیث شئتما ولا تقربا هذه الشجره فتکونا من الظالمین». فأخذا ما لا حاجه بهما إلیه. فدخل ذلک على ذریتهما إلى یوم القیامه وذلک أن أکثر ما یطلب ابن آدم ما لا حاجه به إلیه. ثم الحسد وهی معصیه ابن آدم حیث حسد أخاه فقتله، فتشعب من ذلک حب النساء وحب الدنیا وحب الرئاسه وحب الراحه وحب الکلام وحب العلو والثروه، فصرن سبع خصال، فاجتمعن کلهنّ فی حب الدنیا».
. به همین دلیل، خداوند به پیامبر خود فرمان داد تا خلافت علی علیه‌السلام را بعد از خود اعلام کند. آیات قرآن، حدیث غدیر و حدیث ثقلین درباره همین معنایند. اگر قرار باشد خداوند دین خود را حفظ نکند چه کسی این مهم را بر عهده خواهد گرفت: خلفای بنی امیه و بنی عباس و دیگران؟ در این باره، چند روایت را از کتب مختلف ذکر می‌کنیم که عزیزان می‌توانند با پرورش آن‌ها در منبر این بحث را به خوبی تبیین نمایند:
– الارشاد، شیخ مفید، ج1، ص174: «ولما قضى رسول الله صلى الله علیه وآله نسکه أشرک علیا علیه السلام فی هدیه، وقفل إلى المدینه وهو معه والمسلمون، حتى انتهى إلى الموضع المعروف بغدیر خم، ولیس بموضع إذ ذاک للنزول لعدم الماء فیه والمرعى، فنزل صلى الله علیه وآله فی الموضع ونزل المسلمون معه. وکان سبب نزوله فی هذا المکان نزول القرآن علیه بنصبه أمیر المؤمنین علیه السلام خلیفه فی الأمه من بعده، وقد کان تقدم الوحی إلیه فی ذلک من غیر توقیت له فأخره لحضور وقت یأمن فیه الاختلاف منهم علیه، وعلم السبحانه أنه إن تجاوز غدیر خم انفصل عنه کثیر من الناس إلى بلادهم وأماکنهم وبوادیهم، فأراد الله تعالى أن یجمعهم لسماع النص على أمیر المؤمنین علیه السلام تأکیدا للحجه علیهم فیه. فأنزل جلت عظمته علیه: «إیا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک» یعنی فی استخلاف علی بن أبی طالب أمیر المؤمنین علیه السلام والنص بالإمامه علیه «وان لم تفعل فما بلغت رسالته والله یعصمک من الناس» فأکد به الفرض علیه بذلک، وخوفه من تأخیر الأمر فیه، وضمن له العصمه ومنع الناس منه. فنزل رسول الله صلى علیه وآله المکان الذی ذکرناه، لما وصفناه من الامر له بذلک وشرحناه، ونزل المسلمون حوله، وکان یوما قائظا شدید الحر، فأمر علیه السلام بدوحات هناک فقم ما تحتها، وأمر بجمع الرحال فی ذلک المکان، ووضع بعضها على بعض، ثم أمر منادیه فنادى فی الناس بالصلاه. فاجتمعوا من رحالهم إلیه، وإن أکثرهم لیلف رداءه على قدمیه من شده الرمضاء. فلما اجتمعوا صعد علیه وآله السلام على تلک الرحال حتى صار فی ذروتها، ودعا أمیر المؤمنین علیه السلام فرقى معه حتى قام عن یمینه، ثم خطب للناس فحمد الله وأثنى علیه، ووعظ فابلغ فی الموعظه، ونعى إلى الأمه نفسه، فقال علیه وآله السلام: «إنی قد دعیت ویوشک أن أجیب، وقد حان منی خفوف من بین أظهرکم، وإنی مخلف فیکم ما إن تمسکتم به لن تضلوا أبدا: کتاب الله وعترتی أهل بیتی، وإنهما لن یفترقا حتى یردا علی الحوض». ثم نادى بأعلى صوته: «ألست أولى بکم منکم بأنفسکم؟» فقالوا: اللهم بلى، فقال لهم على النسق، وقد أخذ بضبعی أمیر المؤمنین علیه السلام فرفعهما حتى رئی بیاض إبطیهما وقال: «فمن کنت مولاه فهذا علی مولاه، اللهم وال من والاه، وعاد من عاداه، وانصر من نصره، واخذل من خذله». ثم نزل صلى الله علیه وآله – وکان وقت الظهیره – فصلى رکعتین، ثم زالت الشمس فأذن مؤذنه لصلاه الفرض فصلى بهم الظهر، وجلس صلى الله علیه وآله فی خیمته، وأمر علیا أن یجلس فی خیمه له بازائه، ثم أمر المسلمین أن یدخلوا علیه فوجا فوجا فیهنؤوه بالمقام، ویسلموا علیه بإمره المؤمنین، ففعل الناس ذلک کلهم، ثم أمر أزواجه وجمیع نساء المؤمنین معه أن یدخلن علیه، ویسلمن علیه بإمره المؤمنین ففعلن. وکان ممن أطنب فی تهنئته بالمقام عمر بن الخطاب فأظهر له المسره به وقال فیما قال: بخ بخ یا علی، أصبحت مولای ومولى کل مؤمن ومؤمنه. وجاء حسان إلى رسول الله صلى الله علیه وآله فقال له: یا رسول الله، إئذن لی أن أقول فی هذا المقام ما یرضاه الله؟ فقال له: « قل یا حسان على اسم الله» فوقف على نشز من الأرض، وتطاول المسلمون لسماع کلامه، فأنشا یقول: ینادیهم یوم الغدیر نبیهم/ بخم وأسمع بالرسول منادیا/ وقال: فمن مولاکم وولیکم؟/ فقالوا ولم یبدوا هناک التعادیا/ إلهک مولانا وأنت ولینا /ولن تجدن منا لک الیوم عاصیا/ فقال له: قم یا علی فإننی/ رضیتک من بعدی إماما وهادیا/ فمن کنت مولاه فهذا ولیه/ فکونوا له أنصار صدق موالیا/ هناک دعا: اللهم وال ولیه/ وکن للذی عادى علیا معادیا».
– کافی، ج1، ص290: «أبی الجارود، عن أبی جعفر علیه السلام قال سمعت أبا جعفر علیه السلام یقول: فرض الله عز وجل على العباد خمسا، أخذوا أربعا وترکوا واحدا، قلت: أتسمیهن لی جعلت فداک؟ فقال: الصلاه وکان الناس لا یدرون کیف یصلون، فنزل جبرئیل علیه السلام فقال: یا محمد أخبرهم بمواقیت صلاتهم، ثم نزلت الزکاه فقال: یا محمد أخبرهم من زکاتهم ما أخبرتهم من صلاتهم، ثم نزل الصوم فکان رسول الله صلى الله علیه وآله إذا کان یوم عاشورا بعث إلى ما حوله من القرى فصاموا ذلک الیوم فنزل شهر رمضان بین شعبان وشوال، ثم نزل الحج فنزل جبرئیل علیه السلام فقال: أخبرهم من حجهم ما أخبرتهم من صلاتهم وزکاتهم وصومهم. ثم نزلت الولایه وإنما أتاه ذلک فی یوم الجمعه بعرفه، أنزل الله عز وجل: «الیوم أکملت لکم دینکم وأتممت علیکم نعمتی» وکان کمال الدین بولایه علی ابن أبی طالب علیه السلام فقال عند ذلک رسول الله صلى الله علیه وآله: امتی حدیثوا عهد بالجاهلیه ومتى أخبرتهم بهذا فی ابن عمی یقول قائل، ویقول قائل – فقلت فی نفسی من غیر أن ینطق به لسانی – فأتتنی عزیمه من الله عز وجل بتله أوعدنی إن لم ابلغ أن یعذبنی، فنزلت «یا أیها الرسول بلغ ما انزل إلیک من ربک وإن لم تفعل فما بلغت رسالته والله یعصمک من الناس إن الله لا یهدی القوم الکافرین»، فأخذ رسول الله صلى الله علیه وآله بید علی علیه السلام فقال: أیها الناس إنه لم یکن نبی من الانبیاء ممن کان قبلی إلا وقد عمره الله، ثم دعاه فأجابه، فاوشک أن ادعى فاجیب وأنا مسؤول وأنتم مسؤولون، فماذا أنتم قائلون؟ فقالوا: نشهد أنک قد بلغت ونصحت، وأدیت ما علیک فجزاک الله أفضل جزاء المرسلین، فقال: اللهم اشهد – ثلاث مرات – ثم قال: یا معشر المسلمین هذا ولیکم من بعدی فلیبلغ الشاهد منکم الغائب».
– شرح الأخبار، نعمان مغربی، ج1، ص104: «قال جعفر بن محمد علیه السلام عن أبیه آبائه صلوات الله علیهم أجمعین: إن آخر ما أنزل الله عز وجل من الفرائض ولایه علی علیه السلام فخاف رسول الله صلى الله علیه وآله إن بلغها الناس أن یکذبوه ویرتد أکثرهم حسدا له لما علمه فی صدور کثیر منهم له، فلما حج حجه الوداع وخطب بالناس بعرفه، وقد اجتمعوا من کل افق لشهود الحج معه، علمهم فی خطبته معالم دینهم وأوصاهم وقال فی خطبته: أنی خشیت ألا أراکم ولا ترونی بعد یومی هذا فی مقامی هذا وقد خلفت فیکم ما إن تمسکتم به بعدی لن تضلوا، کتاب الله وعترتی أهل بیتى فانهما لن یفترقا حتى یردا علی الحوض، حبل ممدود من السماء الیکم، طرفه بید الله وطرفه بأیدیکم، وأجمل صلى الله علیه وآله ذکر الولایه فی أهل بیته إذ علم أن لیس فیهم أحد ینازع فیها علیا علیه السلام وأن الناس إن سلموها لهم سلمو بما هم لعلی علیه السلام، واتقى علیه وعلیهم أن یقیمه هو بنفسه، فلما قضى حجه، وانصرف وصار إلى غدیر خم، أنزل الله عز وجل علیه: «یا أیها الرسول بلغ ما انزل إلیک من ربک فإن لم تفعل فما بلغت رسالته والله یعصمک من الناس» فقام بولایه علی علیه السلام ونص علیه کما أمر الله تعالى فأنزل الله عز وجل: «الیوم أکملت لکم دینکم وأتممت علیکم نعمتی ورضیت لکم الاسلام دینا».
. حجر، ۹: «إنا نحن نزلنا الذکر وإنا له لحافظون»، یونس،۱۰۳: «ثم ننجی رسلنا والذین آمنوا کذلک حقا علینا ننج المؤمنین».
. برای نمونه این آیات را می‌توان برشمرد:
– مائده، ۳۵: «یا أیها الذین آمنوا اتقوا الله وابتغوا إلیه الوسیله وجاهدوا فی سبیله لعلکم تفلحون».
– توبه، ۴۱: «انفروا خفافا وثقالا وجاهدوا بأموالکم وأنفسکم فی سبیل الله ذلکم خیر لکم إن کنتم تعلمون».
– حج، ۷۸: «وجاهدوا فی الله حق جهاده هو اجتباکم وما جعل علیکم فی الدین من حرج مله أبیکم إبراهیم هو سماکم المسلمین من قبل وفی هذا لیکون الرسول شهیدا علیکم وتکونوا شهداء على الناس فأقیموا الصلاه وآتوا الزکاه واعتصموا بالله هو مولاکم فنعم المولى ونعم النصیر».
. در این باره، قرآن به پیامبر فرمان می‌دهد:
– توبه،۷۳: «یا أیها النبی جاهد الکفار والمنافقین واغلظ علیهم ومأواهم جهنم وبئس المصیر».
– فرقان، ۵۲: «فلا تطع الکافرین وجاهدهم به جهادا کبیرا».
– تحریم، ۹: «یا أیها النبی جاهد الکفار والمنافقین واغلظ علیهم ومأواهم جهنم وبئس المصیر».
. آیات و روایات بسیاری در مذمت کسانی که به بهانه‌های گوناگون از جهاد به واسطه سختی‌ای که دارد پرهیز می‌کنند وارد شده است. از جمله:
– توبه، ۸۱: «فرح المخلفون بمقعدهم خلاف رسول الله وکرهوا أن یجاهدوا بأموالهم وأنفسهم فی سبیل الله وقالوا لا تنفروا فی الحر قل نار جهنم أشد حرا لو کانوا یفقهون».
– توبه،86ـ88: «وإذا أنزلت سوره أن آمنوا بالله وجاهدوا مع رسوله استأذنک أولوا الطول منهم وقالوا ذرنا نکن مع القاعدین * رضوا بأن یکونوا مع الخوالف وطبع على قلوبهم فهم لا یفقهون * لکن الرسول والذین آمنوا معه جاهدوا بأموالهم وأنفسهم وأولئک لهم الخیرات وأولئک هم المفلحون».
– نیز نهج البلاغه، خطبه ۲۷: «فإذا أمرتکم بالسیر إلیهم فی أیام الحر قلتم هذه حماره القیظ أمهلنا یسبخ عنا الحر وإذا أمرتکم بالسیر إلیهم فی الشتاء قلتم هذه صباره القر أمهلنا ینسلخ عنا البرد، کل هذا فرارا من الحر والقر فإذا کنتم من الحر والقر تفرون فإذا أنتم والله من السیف أفر».
. در این باره این آیات قرآن را می‌توان ذکر کرد:
– نساء، ۶۶-۶۹: «ولو أنا کتبنا علیهم أن اقتلوا أنفسکم أو اخرجوا من دیارکم ما فعلوه إلا قلیل منهم ولو أنهم فعلوا ما یوعظون به لکان خیرا لهم وأشد تثبیتا. وإذا لآتیناهم من لدنا أجرا عظیما. ولهدیناهم صراطا مستقیما. ومن یطع الله والرسول فأولئک مع الذین أنعم الله علیهم من النبیین والصدیقین والشهداء والصالحین وحسن أولئک رفیقا».
– نساء، ۷۴: «فلیقاتل فی سبیل الله الذین یشرون الحیاه الدنیا بالآخره ومن یقاتل فی سبیل الله فیقتل أو یغلب فسوف نؤتیه أجرا عظیما».
– نساء، ۹۵-۹۶: «لا یستوی القاعدون من المؤمنین غیر أولى الضرر والمجاهدون فی سبیل الله بأموالهم وأنفسهم فضل الله المجاهدین بأموالهم وأنفسهم على القاعدین درجه وکلا وعد الله الحسنى وفضل الله المجاهدین على القاعدین أجرا عظیما. درجات منه ومغفره ورحمه وکان الله غفورا رحیما».
– توبه، ۸۶-۸۸: «وإذا أنزلت سوره أن آمنوا بالله وجاهدوا مع رسوله استأذنک أولوا الطول منهم وقالوا ذرنا نکن مع القاعدین. رضوا بأن یکونوا مع الخوالف وطبع على قلوبهم فهم لا یفقهون. لکن الرسول والذین آمنوا معه جاهدوا بأموالهم وأنفسهم وأولئک لهم الخیرات وأولئک هم المفلحون».
– هود، ۱۱: «إلا الذین صبروا وعملوا الصالحات أولئک لهم مغفره وأجر کبیر».
– نحل،۱۱۰: «ثم إن ربک للذین هاجروا من بعد ما فتنوا ثم جاهدوا وصبروا إن ربک من بعدها لغفور رحیم».
– نور، ۳۷-۳۸: «رجال لا تلهیهم تجاره ولا بیع عن ذکر الله وإقام الصلاه وإیتاء الزکاه یخافون یوما تتقلب فیه القلوب والابصار. لیجزیهم الله أحسن ما عملوا ویزیدهم من فضله والله یرزق من یشاء بغیر حساب».
– عنکبوت، ۵-۷: «من کان یرجو لقاء الله فإن أجل الله لآت وهو السمیع العلیم. ومن جاهد فإنما یجاهد لنفسه إن الله لغنی عن العالمین. والذین آمنوا وعملوا الصالحات لنکفرن عنهم سیئاتهم ولنجزینهم أحسن الذی کانوا یعملون».
– عنکبوت، ۶۹: «والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا وإن الله لمع المحسنین».
– فاطر، ۷: «الذین کفروا لهم عذاب شدید والذین آمنوا وعملوا الصالحات لهم مغفره وأجر کبیر».
– زمر،۱۰: «قل یا عباد الذین آمنوا اتقوا ربکم للذین أحسنوا فی هذه الدنیا حسنه وأرض الله واسعه إنما یوفى الصابرون أجرهم بغیر حساب».
– حدید، ۷: «آمنوا بالله ورسوله وأنفقوا مما جعلکم مستخلفین فیه فالذین آمنوا منکم وأنفقوا لهم أجر کبیر».
. مائده، ۲۷-۳۰.
. درباره ماجرای هابیل و قابیل در روایات می‌خوانیم: «هشام بن سالم، عن الثمالی، عن ثویر بن أبی فاخته قال: سمعت علی بن الحسین علیه السلام یحدث رجلا من قریش قال: لما قرب أبناء آدم القربان قرب أحدهما أسمن کبش کان فی ضأنه، وقرب الآخر ضغثا من سنبل فتقبل من صاحب الکبش وهو هابیل، ولم یتقبل من الآخر. فغضب قابیل فقال لهابیل: والله لأقتلنک، فقال هابیل: «إنما یتقبل الله من المتقین…»، فلم یدر کیف یقتله حتى جاء إبلیس فعلمه فقال: ضع رأسه بین حجرین ثم اشدخه، فلما قتله لم یدر ما یصنع به فجاء غرابان فأقبلا یتضاربان حتى اقتتلا فقتل أحدهما صاحبه، ثم حفر الذی بقی الأرض بمخالبه ودفن فیه صاحبه، قال قابیل: «یا ویلتى أعجزت أن أکون مثل هذا الغراب؟ فاواری سوأه أخی فأصبح من النادمین» فحفر له حفیره ودفن فیها فصارت سنه یدفنون الموتى، فرجع قابیل إلى أبیه فلم یر معه هابیل فقال له آدم: أین ترکت ابنی قال له قابیل: أرسلتنی علیه راعیا؟ فقال آدم: انطلق معی إلى مکان القربان وأحس قلب آدم بالذی فعل قابیل، فلما بلغ مکان القربان استبان قتله، فلعن آدم الأرض التی قبلت دم هابیل، وامر آدم أن یلعن قابیل، ونودی قابیل من السماء: لعنت کما قتلت أخاک، ولذلک لا تشرب الأرض الدم، فانصرف آدم فبکى على هابیل أربعین یوما ولیله، فلما جزع علیه شکا ذلک إلى الله فأوحى الله إلیه: «إنی واهب لک ذکرا یکون خلفا من هابیل، فولدت حواء غلاما زکیا مبارکا، فلما کان یوم السابع أوحى الله إلیه: یا آدم إن هذا الغلام هبه منی لک فسمه هبه الله، فسماه آدم هبه الله». بحار الأنوار، ج11، ص230؛ تفسیر نورالثقلین، ج1، ص ۶۱۶؛ تفسیر المیزان، ج5، ص319.
. الامامه والتبصره، ابن بابویه، ص119: «عن أبی بصیر، عن الصادق جعفر بن محمد، عن آبائه علیهم السلام، قال: قال رسول الله صلى الله علیه وآله: «المهدی من ولدی، إسمه إسمی، وکنیته کنیتی، أشبه الناس بی خلقا وخلقا، تکون له غیبه وحیره حتى تضل الخلق عن أدیانهم، فعند ذلک یقبل کالشهاب الثاقب، فیملاها قسطا وعدلا کما ملئت ظلما وجورا»؛ دلائل الامامه، محمد بن جریر طبری، ص486: «سمعت أبا عبدالله علیه السلام یقول: إن قائمنا إذا قام أشرقت الارض بنور ربها، واستغنى العباد عن ضوء الشمس، وصار اللیل والنهار واحدا، وذهبت الظلمه…». مضمون روایت دلالت بر تداوم رویارویی حق و باطل تا زمان حضرت دارد.
. به سبب آن‌که در زمان حضرت عقل‌ها کامل می‌شود. رک: کمال الدین وتمام النعمه، شیخ صدوق، ص ۶۷۵: «أبی جعفر علیه السلام قال : إذا قام قائمنا علیه السلام وضع یده على رؤوس العباد فجمع بها عقولهم وکملت بها أحلامهم (اخلاقهم)».
. انبیاء، ۱۰۵.
. در سوره آل عمران، آیه ۱۳ می‌خوانیم: «قد کان لکم آیه فی فئتین التقتا فئه تقاتل فی سبیل الله وأخرى کافره یرونهم مثلیهم رأی العین والله یؤید بنصره من یشاء إن فی ذلک لعبره لاولی الابصار»؛ نیز در سوره انفال، آیه ۶۵: «یا أیها النبی حرض المؤمنین على القتال إن یکن منکم عشرون صابرون یغلبوا مئتین وإن یکن منکم مئه یغلبوا ألفا من الذین کفروا بأنهم قوم لا یفقهون».
. در قرآن آمده است: نور، ۵۵: «وعد الله الذین آمنوا منکم وعملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض کما استخلف الذین من قبلهم ولیمکنن لهم دینهم الذی ارتضى لهم ولیبدلنهم من بعد خوفهم أمنا یعبدوننی لا یشرکون بی شیئا ومن کفر بعد ذلک فأولئک هم الفاسقون»؛ نیز: محمد، ۷: «یا أیها الذین آمنوا إن تنصروا الله ینصرکم ویثبت أقدامکم»؛ رعد، ۱۱: «له معقبات من بین یدیه ومن خلفه یحفظونه من أمر الله إن الله لا یغیر ما بقوم حتى یغیروا ما بأنفسهم وإذا أراد الله بقوم سوء فلامرد له وما لهم من دونه من وال».
. این وعده خداوند کریم در قرآن است: توبه، 32ـ33، و با اختلاف اندکی در سوره صف، آیات 8ـ9: «یریدون أن یطفئوا نور الله بأفواههم ویأبى الله إلا أن یتم نوره ولو کره الکافرون * هو الذی أرسل رسوله بالهدى ودین الحق لیظهره على الدین کله ولو کره المشرکون».
. آیت اللّه شیخ محمد حسن بن شیخ باقر بن شیخ عبدالرحیم بن آقامحمد بن ملا عـبدالرحیم شریف اصفهانى, معروف به صاحب جواهر (حدود ۱۲۰۰- ۱۲۶۶ ق) است. او از علمای بزرگ قرن سیزدهم هجری و تـکـمیل کننده حرکت علمى و فقهى جدیدى است که اساس آن توسط علامه وحید بهبهانى در کربلا پایه‌گذارى شده بود. تازه خواندن و نوشتن را فراگرفته بود که وارد حوزه علمیه نجف اشرف شد. دروس مقدمات و سطح را نزد سید حسین شقرایى عاملى (۱۲۳۰ ق) و شیخ قاسم آل محى‌الدین (۱۲۳۸ ق) و شیخ حسن (۱۲۵۰ ق) گذراند و در نوجوانى به درس خارج فقه و اصول راه یافت. او سالیان دراز در درس آیت الله شیخ جعفر کاشف العظاء، آیت الله سید مهدى بحرالعلوم، آیت الله سید جواد عاملى و آیت الله شیخ موسى کاشف الغطاء شرکت کرد و با پشتکار و نبوغى که داشت توانست در ۲۵ سالگى به درجه اجتهاد نائل آید و نگارش کتاب بى‌همتاى جواهر الکلام را آغاز کند. شیخ سپس به تدریس علوم دینى همت گمارد. برخى از شاگردان ممتاز او عبارتند از: آیت اللّه شیخ جعفر شوشترى، آیت اللّه میرزا حبیب اللّه رشتى، آیت اللّه شیخ محمد حسن آل یس، آیت اللّه سید حسن مدرس اصفهانى، آیت اللّه شیخ محمد حسن مامقانى، آیت اللّه میرزا حسین خلیلى، آیت الله حاج شیخ محمد حسین کاظمى، آیت اللّه شیخ عبدالحسین شیخ العراقین تهرانى، آیت الله سید حسین کوه کمرى (۱۲۹۹ ق) که بعد از وفات شیخ انصارى (۱۲۸۱ ق) به مرجعیت رسید، آیت الله ملا على کنى (۱۳۰۹ ق)، و آیت الله شیخ محمد ایروانى معروف به فاضل ایروانی (۱۳۰۶ ق) که پس از مرحوم کوه کمری مرجعیت تقلید بسیارى از شیعیان ایران، هند، ترکیه، قفقاز، و روسیه را عهده‌دار گردید. مرحوم شیخ مرتضى انصارى نیز به عنوان تیمن وتبرک در درس صاحب جواهر شـرکـت مـى‌جـسـت.
شیخ محمد حسن نجفى در ۲۵ سالگى نگارش کتاب بى همتاى جواهر الکلام در شرح کتاب شرایع الاسلام محقق حلى را آغاز کرد که در سال ۱۲۵۴ به پایان رسید. این دائره المعارف فقه شیعه ثمره ۳۲ سال تلاش شبانه روزى اوست که به قول علامه سید محسن امین (۱۳۷۱ ق) در فقه اسلام کتابى بسان آن نیست. جواهر کتابى است که از نظر دارا بودن آرا و گفته‌هاى علما, همراه با دلیل‌هاى آنان بى‌نظیر است و از نـظـر جامع بودن به اقوال پیشینیان و متاخرین مورد استقبال ورغبت اهل علم و پژوهندگان عـلـم فـقه بوده و برای همین بارها به زیور طبع آراسته شده است: پنج بار در ایران در ۶ جلد با چاپ سنگى چاپ شده و در بین علما ودانشمندان توزیع گردیده است, و اخیرا چند بار در ایران و لـبـنـان و عـراق بـا چـاپ حروفى در ۴۳ جلد تجزیه شده و در چندین هزار نسخه چاپ شده و در اختیاردانشمندان اهل فن قرار گرفته است. ویژگی‌هاى این کتاب به شرح زیر است:
۱. در بر داشتن اقوال و آراء بزرگان فقه و استدلال‌هاى علما و دانشمندان قبلى. لذا وجـود آن در کـتابخانه, فرد را از بیشتر کتاب‌هاى فقهى بى‌نیاز مى‌سازد.
۲. دارا بودن فروع نادر فقهى که در اغلب کتاب‌ها مورد غفلت یا بـى‌تـوجـهـى قرار گرفته است. از این رو، جواهر هم جامع مسائل اساسى و هم مسائل فرعى و جزئى است.
بدین ترتیب، کـتـاب جواهر یکى از نوادر و غرائب روزگار است که هم تالیف و هم مطالعه آن عمر بابرکتى مى‌طلبد.
ایشان علاوه بر کتاب جواهر کتاب‌هاى دیگرى نیز نوشته است که عبارتند از: ۱. نجاه العباد فى المعاد: درباره احکام طهارت و نماز. ۲. هدایه الناسکین: درباره احکام حج. ۳. رساله‌اى در احکام خمس و زکات. ۴. رساله‌اى در احکام روزه که به فارسى ترجمه شده. ۵. رساله‌اى در احکام ارث. ۶. مقالاتى پیرامون اصول فقه. صاحب جواهر تا آخرین لحظات عمر به تالیف مشغول بود. در اواخر عمر تصمیم به شرح کتاب قواعد علامه گرفت که موفق به انجام آن نشد.
ساختن گلدسته براى مسجد کوفه، احداث وضوخانه و مکانى براى سکونت خادمان مسجد سهله، بناى ساختمان حرم حضرت مسلم بن عقیل و حرم هانى بن عروه در کوفه از کارهاى عمرانى صاحب جواهر است.
وى لباس‌هاى بسیار تمیز مى‌پوشید و ظاهرى بس آراسته داشت. بسیار قانع، فروتن و شکیبا بود. به شاگردانش احترام خاصى مى‌گذاشت و در رعایت حقوق شاگردان و تکریم و تعظیم آنان روشی پسندیده و سـلـوکی عـالى داشت. مى گویند ایشان یکى از افاضل شاگردان خود به نام شیخ محمد حسن آل یس را به بـغـداد اعـزام داشـتـه بـود. وقتی یکى از تجار بغداد سـى هـزار بـیشلک (پول رایج آن روز عراق) از حقوق واجب دینى خود را به نجف و نزد شیخ آورد، ایشان با ناراحتى تمام آن را رد کرد و فرمود: مگر شخصى مانند آل یس در بغداد نبود که این پول را تـا نـجف آورده‌اى؟ این عمل شیخ تاثیر فراوانى در آن منطقه گذاشت و مردم را به عالمان شـهـرها متوجه نمود. او تلاش دیگران را مى‌ستود و آنان را تشویق مى‌کرد. از جمله، درباره قصیده هائیه ازری که در مدح اهل بیت است گفت: آرزو دارم این قصیده ازرى در نامه عمل من نوشته شود و کتاب جواهر من در نامه عمل او.
از این گوهرشناس فقه، هشت پسر دانشمند به نام‌هاى شیخ محمد، شیخ عبدالعلى، شیخ عبدالحسین، شیخ باقر، شیخ موسى، شیخ حسین، شیخ حسن، شیخ ابراهیم و دخترانى چند به یادگار ماند. معروف است که پیش از مرگ مقام مرجعیت شیعیان را به شیخ انصاری سپرد و ایشان را به عهده گرفتن این مقام وصیت کرد و فرمود: زمام امور دینى را که به من مربوط مى‌شود، بعد از خود به شما مى‌سپارم و این امانتى الهى است در نزد شما. و پس از من، شما مرجع تقلید شیعیان خواهید بود.
ایشان در اول شعبان ۱۲۶۶ بدرود حیات گفت و در مکانی کنار مسجدش که از پیش آماده کرده بود به خاک سپرده شد.
رک: ابراهیم اسلامى، گلشن ابرار، ص ۳۵۳. با تلخیص و اضافات فراوان.
. از شنیده‌های این‌جانب از برخی بزرگان است (مولف).
. مرحوم مجلسی به نقل از رجال کشی در کتاب بحار (ج71، ص220) می‌نویسد: بیان: … روی عن الصادق، علیه‌السلام، أنه قال: ارتد الناس بعد الحسین، علیه‌السلام، إلا ثلاثه: أبو خالد الکابلی ویحیى بن ام الطویل و جبیر بن مطعم، ثم إن الناس لحقوا وکثروا، وفی روایه اخرى مثله وزاد فیها: وجابر بن عبد الله الانصاری.
مرحوم آیت‌الله خویی در معجم رجال الحدیث (ج15، ص133) درباره ابوخالد کابلی آورده است: کنکر: عده الشیخ فی رجاله (تاره) فی أصحاب علی بن الحسین علیه السلام، قائلا: «کنکر یکنى أبا خالد الکابلی، وقیل اسمه وردان»، (وأخرى) فی أصحاب الباقر علیه السلام، قائلا: «وردان أبو خالد الکابلی الاصغر: روى عنه علیه السلام، وعن أبی عبد الله علیه السلام، والکبیر اسمه کنکر»، و (ثالثه) فی أصحاب الصادق علیه السلام (تاره)، قائلا: «کنکر أبو خالد القماط الکوفی»، و (أخرى): «وردان أبو خالد الکابلی الاصغر: روى عنهما علیهما السلام، والاکبر کنکر»، وقال فی الکنى من الفهرست: «أبو خالد القماط، له کتاب… وعده البرقی من أصحاب علی بن الحسین علیه السلام، قائلا: «أبو خالد الکابلی، کنکر، ویقال اسمه وردان». روى أبو خالد الکابلی عن أبی جعفر علیه السلام، وروى عنه ضریس. (کامل الزیارات: الباب ۱۸، فیما نزل من القرآن بقتل الحسین علیه السلام، الحدیث ۴). قال ابن شهر آشوب: «أبو خالد القماط الکابلی: اسمه کنکر، وقیل وردان، وقیل کفکیر، ینتمی إلیه الغلاه، وله کتب: معالم العلماء فی فصل من عرف بکنیته». وقال الکشی: أبو خالد الکابلی: «۱. حدثنی محمد بن مسعود، قال: حدثنی أبو عبد الله الحسین بن أشکیب، قال: حدثنی محمد بن أورمه، عن الحسین بن سعید، قال: حدثنی علی بن النعمان، عن ابن مسکان، عن ضریب، قال: قال لی أبو خالد الکابلی: أما إنی سأحدثک بحدیث إن رأیتموه وأنا حی فقلت: صدقنی، وإن مت قبل أن تراه ترحمت علی ودعوت لی، سمعت علی بن الحسین علیه السلام یقول: إن الیهود أحبوا عزیرا حتى قالوا فیه ما قالوا، فلا عزیر منهم ولا هم من عزیر، وإن النصارى أحبوا عیسى حتى قالوا فیه ما قالوا، فلا عیسى منهم ولا هم من عیسى، وإنا على سنه من ذلک إن قوما من شیعتنا سیحبوننا حتى یقولوا فینا ما قالت الیهود فی عزیر، وما قالت النصارى فی عیسى، فلا هم منا ولا نحن منهم. ۲. الکشی وجدت بخط جبرائیل بن أحمد، حدثنی محمد بن عبد الله بن مهران، عن محمد بن علی، عن محمد بن عبد الله الحناط، عن الحسن بن علی ابن أبی حمزه، عن أبیه، عن أبی بصیر، قال: سمعت أبا جعفر علیه السلام یقول: کان أبو خالد الکابلی یخدم محمد بن الحنفیه دهرا وما کان یشک فی أنه إمام حتى أتاه ذات یوم فقال له: جعلت فداک، إن لی حرمه وموده وانقطاعا، فأسألک بحرمه رسول الله وأمیر المؤمنین إلا أخبرتنی أنت الامام الذی فرض الله طاعته على خلقه؟ قال: فقال: یا أبا خالد، حلفتنی بالعظیم، الامام علی بن الحسین علیه السلام علی وعلیک وعلى کل مسلم، فأقبل أبو خالد لما أن سمع ما قاله محمد بن الحنفیه، فجاء إلى علی بن الحسین علیه السلام، فلما أستأذن علیه فأخبر أن أبا خالد بالباب، فأذن له، فلما دخل علیه دنا منه، قال: مرحبا یا کنکر، ما کنت لنا بزائر، ما بدا لک فینا؟ فخر أبو خالد ساجدا شاکرا لله تعالى مما سمع من علی ابن الحسین علیه السلام، فقال: الحمد لله الذی لم یمتنی حتى عرفت إمامی، فقال له علی علیه السلام: وکیف عرفت إمامک یا أبا خالد؟ قال: إنک دعوتنی باسمی الذی سمتنی أمی التی ولدتنی، وقد کنت فی عمیاء من أمری، ولقد خدمت محمد بن الحنفیه دهرا من عمری، ولا أشک إلا وأنه إمام حتى إذا کان قریبا سألته بحرمه الله وبحرمه رسوله وبحرمه أمیر المؤمنین فأرشدنی إلیک، وقال: هو الامام علی وعلیک وعلى جمیع خلق الله کلهم، ثم أذنت لی فجئت فدنوت منک، سمیتنی باسمی الذی سمتنی أمی فعلمت أنک الامام الذی فرض الله طاعته على کل مسلم. ۳. ابن مهران، والحسن وأبوه، کلهم کذا رووا. ۴. ووجدت بخط جبرائیل بن أحمد، قال: حدثنی محمد بن عبد الله بن مهران، عن محمد بن علی، عن علی بن محمد، عن الحسن بن علی، عن أبیه، عن أبی الصباح الکنانی، عن أبی جعفر علیه السلام، قال: سمعته یقول: خدم أبو خالد الکابلی علی بن الحسین علیه السلام دهرا من عمره، ثم إنه أراد أن ینصرف إلى أهله فأتى علی بن الحسین علیه السلام، فشکا إلیه شده شوقه إلى والدیه، فقال: یا أبا خالد، یقدم غدا رجل من أهل الشام له قدر ومال کثیر، وقد أصاب بنتا له عارض من أهل الارض، ویریدون أن یطلبوا معالجا یعالجها، فإذا أنت سمعت قدومه فأته، وقل له: أنا أعالجها على أنی أشترط علیک أنی أعالجها على دیتها عشره آلاف درهم، فلا تطمئن إلیهم وسیعطونک ما تطلب منهم، فلما أصبحوا قدم الرجل ومن معه بها، وکان رجلا من عظماء أهل الشام فی المال والمقدره، فقال: أما من معالج بنت هذا الرجل؟ فقال له أبو خالد: أنا أعالجها على عشره آلاف درهم، فإن أنتم وفیتم وفیت لکم على ألا یعود إلیها أبدا، فشرطوا أن یعطوه عشره آلاف درهم، ثم أقبل إلى علی بن الحسین علیه السلام فأخبره الخبر، فقال: إنی لاعلم أنهم سیغدرون بک ولا یفون لک، إنطلق یا أبا خالد فخذ بأذن الجاریه الیسرى، ثم قل: یا خبیث، یقول لک علی بن الحسین: أخرج من هذه الجاریه ولا تعد، ففعل أبو خالد ما أمره، وخرج منها فأفاقت الجاریه، فطلب أبو خالد الذی شرطوا له فلم یعطوه، فرجع أبو خالد مغتما کئیبا، فقال له علی بن الحسین علیه السلام: مالی أراک کئیبا یا أبا خالد، ألم أقل لک إنهم یغدرون بک؟ دعهم فإنهم سیعودون إلیک، فإذا لقوک فقل لهم لست أعالجها حتى تضعوا المال على یدی علی بن الحسین علیه السلام، فعادوا إلى أبی خالد یلتمسون مداواتها، فقال لهم أبو خالد: إنی لا أعالجها حتى تضعوا المال على یدی علی بن الحسین، فإنه لی ولکم ثقه، فرضوا ووضعوا المال على یدی علی بن الحسین، فرجع أبو خالد إلى الجاریه وأخذ بأذنها الیسرى، ثم قال: یا خبیث، یقول لک علی بن الحسین علیه السلام: أخرج من هذه الجاریه، ولا تعرض لها إلا بسبیل خیر، فإنک إن عدت أحرقتک بنار الله الموقده التی تطلع على الافئده، فخرج منها ولم یعد إلیها، ودفع المال إلى أبی خالد، فخرج إلى بلاده».
وتقدم فی ترجمه سلمان عده من حواری علی بن الحسین علیه السلام. وتقدم فی ترجمه سعید بن المسیب عن الفضل بن شاذان، أنه من الخمسه الذین کانوا مع علی بن الحسین علیه السلام فی أول أمره، قال الفضل: أبو خالد الکابلی واسمه وردان، ولقبه کنکر. وتقدم فی القاسم بن محمد بن أبی بکر، أن أبا خالد الکابلی من ثقات علی ابن الحسین علیه السلام، ویأتی فی ترجمه یحیى بن أم الطویل أنه أحد الثلاثه الذین لم یرتدوا بعد قتل الحسین علیه السلام.
بقی هنا أمران: الاول: ما تقدم من الروایات لا یدل على وثاقه الرجل، لانه لم یصح إسنادها، نعم الروایه الاخیره المذکوره فی ترجمه یحیى بن أم الطویل معتبره إلا أنها تدل على حسن عقیدته فقط. الثانی: أن صریح الشیخ، أن کنکر ووردان رجلان کل منهما یکنى أبا خالد، وکنکر أکبر من وردان، إلا أن الفضل بن شاذان ذکر أن اسمه وردان ولقبه کنکر، فهو رجل واحد، ویؤید ما ذکره الشیخ ما تقدم من روایه الکشی من أن کنکر کان اسمه الذی سمته به أمه، ویؤید ما ذکره الفضل من الاتحاد: ما رواه فی الخرایج من روایه أن أمه سمته وردان، فجاء أبوه وأمرها بأن تسمیه کنکر. (البحار: الجزء ۴۶، باب النصوص على الخصوص على إمامته (علی بن الحسین) علیه السلام، الحدیث ۴۸). وکیف کان فلا شک فی أنه على فرض التعدد، فالمنصرف من أبی خالد الکابلی هو کنکر، فإنه هو المشهور المعروف الذی کان له کتاب. وطریق الشیخ إلیه ضعیف بأبی المفضل، ومحمد بن سنان، على أن کلا الطریقین مرسل لا محاله، فإن ابن سماعه ومحمد بن سنان لا یمکن أن یرویا عن أصحاب السجاد علیه السلام.
. برداشت آزادی است از این روایت: «کأنی بقوم قد خرجوا بالمشرق، یطلبون الحق فلا یعطونه ثم یطلبونه فلا یعطونه، فإذا رأوا ذلک وضعوا سیوفهم على عواتقهم فیعطون ما سألوا فلا یقبلونه حتى یقوموا، ولا یدفعونها إلا إلى صاحبکم، قتلاهم شهداء أما إنی لو أدرکت ذلک لابقیت نفسی لصاحب هذا الامر». بحار الانوار، ج52، ص243.
استاد حسین انصاریان
