عصر انتظار
به نام خدا
راه صحیح مصرف بکارگیرى و نتایج آن
یکى از اهداف آفرینش عالم خلقت، به ویژه نعمتهاى بزرگ معنوىِ پروردگار، توجه دادنِ مردم به مهمترین، زیباترین و نورانىترین عمل، یعنى شکر است. امام حسین علیه السلام شکر نعمت را برنامه عملى مىدانست و به این امر عنایت ویژه داشت که اگر مردان و زنان جامعه، در مدار شکر نعمتها قرار بگیرند، فَساد و اِفساد، شرارت و گناه خاتمه مىیابد و آنان داراى حیات پاک، نورانى، باارزش و به دور از عبادت شیطان و بندگىِ هواى نفس مىشوند ؛ زیرا شکر در منطق سید الشهدا علیه السلام ، که منطق وحى و منطق انبیا است، عبارت از خرج کردنِ نعمت در جایى است که پروردگار بزرگ عالم، آن را براى انسان مشخص کرده است. نعمت فکر، عقل، قلب، چشم، گوش، زبان، شهوت، مال، زمین، مواد ظاهرى عالَم و امور مادى، نعمت دین، قرآن، علم و سایر نعمتهاى الهى اگر بطور مشروع ومعقول در جاى خود که خدا و رسولش معیّن کردهاند خرج شوند، محصول آن، زندگى پاک و سعادت دنیا و آخرت خواهد بود.
اگر نعمت الهى در مسیر صحیح آن خرج شود، مانند این است که دانه نباتى را در زمین قابل و در آب و هواى مستعد بکارند و منتظر باشند که به محصولات باارزش تبدیل گردد ؛ یعنى اگر قرار است آن دانه، درخت شود، به یک درخت پاک با میوههاى بسیار تبدیل گردد. اگر قرار است گندم شود، اگر قرار است نبات دیگرى شود، وقتى که به موقع و به درستى و در زمین و آب و هواى مناسب کاشته شود، محصول مىدهد. انسان هم در استفاده از نعمتها همین گونه است. اگر انسان نعمت را در همان جاى معیّنى که صاحب نعمت (خداوند) خواسته است، خرج کند، نتیجه آن، هم رضایت پروردگار بزرگ مىشود و هم در قیامت، به صورت بهشت ابدى ـ طبق آیات قرآن ـ جلوه مىکند و هم مردم، کنار یکدیگر، زندگىِ سالم و بدون رنج و ناراحتى خواهند داشت. خداوند در قرآن مجید مىفرماید :
« مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاهً طَیِّبَهً »۱.
از مرد و زن ، هر کس کار شایستهاى انجام دهد، در حالى که مؤمن است، او را به زندگىِ پاکیزهاى زنده مىداریم .
عمل شایسته، از نظر قرآن، این است که هر نعمتى که در اختیار انسان است، در جاى خود مصرف شود. نعمت الهى در زندگى نباید بدون مصرف بماند. معطل گذاشتن نعمت، گناه است.
استفاده نکردن از نعمتها
خداوند نعمت درک، تفکر و تعقل را براى این داده است که انسان تا زنده است، به معرفتش بیفزاید. عقل را براى داناتر شدن، براى آگاهى بیشتر، براى شناخت بیشتر خداوند و براى آگاهى از وجود خود، به کار گیرد. حال اگر کسى این نعمت را معطل بگذارد، از میوه شیرین معرفت بىنصیب مىماند. افزون بر این، روز قیامت محاکمه مىشود، محاکمهاى که امیرالمؤمنین علیه السلام مىفرماید که محکومیت آن، حتمى است.
روز قیامت، از همه انسانهایى که معرفتى کسب نکردهاند، مىپرسند که چرا براى تحصیل معرفت اقدام نکردید؟ آن گاه پروندهاش را برایش مىخوانند و یا خودش را وادار مىکنند که آن را بخواند. سپس به او مىگویند که همه قدمهایى که برداشتهاى، اشتباه و ظالمانه بوده است، چرا این گونه زندگى کردهاى؟ چرا سراسر عمرت به ظلم سپرى شده است؟ چرا در صدد آزار مردم بودهاى؟ و او جواب مىدهد که نمىدانستم.
این پاسخ او، آغاز محاکمه عظیم الهى است ؛ زیرا خداوند همه مسیرهاى معرفت را پیش روى انسان نهاده است.
«أَلَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ »۲.
آیا براى شما بیمدهندهاى نیامد؟
آن گاه خداوند به آنان مىگوید : آیا من افرادى را براى آگاهى شما از عاقبت اعمالتان نفرستادم؟ آنان دیگر پاسخى ندارند ؛ زیرا خداوند براى نجات انسان، از آغاز خلقت، انسانهایى را براى نجات بشر برگزید که آنان با نور وحى، مسیر حق را مىیافتند و مردم را به آن، هدایت مىکردند.
در طول زندگى بشر، پیامبران و امامان، برگزیدگان الهى بودند که برنامه الهى را براى مردم خواندند و آنان را با رسم و راه زندگىِ صحیح، براى کسب سعادت آخرت آشنا ساختند. بنابراین، آنان که دعوت این برگزیدگان الهى را پاس نداشتند و حرمت آن را رعایت نکردند، از زیانکارانند.
آرى، انسان جاهل، در روز قیامت، وضع بسیار بدى دارد و مورد نفرت پروردگار عالم است. خداوند در قرآن مىفرماید :
«قَالَ رَبِّ إِنِّى دَعَوْتُ قَوْمِى لَیْلاً وَ نَهَاراً »۳.
گفت : پروردگارا ! همانا من قوم خود را شب و روز [ به آیین توحید ]دعوت کردم .
نوح به خداوند گفت : پروردگارا! من آنان را روز و شب، در پنهانى و آشکارا، به سوى تو دعوت کردم ؛ اما پاسخ آنان این بود که دو انگشتان خود را در گوشهایشان مىگذاشتند و لباسهایشان را روى سرشان مىانداختند تا هم چشمشان مرا نبیند و هم گوششان صداى مرا نشنود. آن گاه خداوند خطاب به نوح مىفرماید :
«أَعِظُکَ أَن تَکُونَ مِنَ الْجَاهِلِینَ »۴.
همانا من تو را اندرز مىدهم که مبادا از ناآگاهان باشى .
خداوند به نوح مىگوید : من تو را اندرز مىدهم که میان مردمى که به حقایق عالم جهل دارند، قرار نگیرى.
جاهل در قیامت محکوم است
جاهل، در قیامت، پاسخى براى پروردگار ندارد. بنابراین محکوم است. عالم بىعمل هم محکوم است. امیرالمؤمنین علیه السلام مىفرماید که عالِم بىعمل، یک عذاب دارد، که فهمید و عمل نکرد ؛ ولى انسان جاهل، دو عذاب دارد ؛ چون دو گناه مرتکب شده است : یکى این که اعمالش زشت است و دیگر این که به دنبال کسب معارف نرفته است.
اما کسى که متوجه باشد، نعمتهایى راکه خدا به او لطف کرده است، در جاى معیّن خود مصرف مىکند. آن نعمت نیز اثرش تا ابد براى صاحبش محفوظ است. هر نعمتى که در جاى خود خرج شود، به محصول ابدى تبدیل مىشود. این، اراده و خواستِ حضرت حق است. به همین علت، پروردگار در قرآن، همواره «جنّات» را با کلمه خالد و ابد همراه کرده است.
عمل صالح چیست
عمل صالح یعنى مصرف شایسته و به جاى نعمتها آن گونه خدا دستور داده است. آن کسى که از نعمت چشم، گوش، مغز، پول، آبرو و اعتبار به خوبى استفاده کند، عمل صالح انجام داده است. هر کس نعمتهاى الهى را به جا خرج کند، «مَنْ عَمِلَ صَالحاً مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَى» مرد باشد یا زن، فرقى نمىکند. اگر مرد باشد، مىشود فردى چون انبیا و اگر زن باشد، مىشود گوهرى چون فاطمه زهرا علیهالسلام ، زینب کبرى علیهالسلام و حضرت مریم که ستارگان آسمان فضیلت هستند.
مریم اسوه عفت و پاکى
حضرت مریم چون از نعمت الهى به جا استفاده کرد، حاصل و میوه آن درخت، فردى چون عیسى شد :
«إِذْ قَالَتِ الْمَلائِکَهُ یَامَرْیَمُ إِنَّ اللّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَهٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِى الدُّنْیَا وَالاْءَخِرَهِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ »۵
.
[ یاد کنید ] زمانى را که فرشتگان گفتند : اى مریم ! یقیناً خدا تو را به کلمهاى از سوى خود که نامش مسیح عیسى بن مریم است مژده مىدهد ، که در دنیا و آخرت داراى مقبولیت و آبرومندى و از مقربان است .
حضرت عیسى فقط یک میوه وجود مریم است. پروردگار مىفرماید : مریم زنى بود که عفت و عصمت و پاکىِ خود را حفظ کرد. خدا از زن و مرد مىخواهد که نعمتهاى الهى، مانند قیافه زیبا، اندام زیبا، لحن و گفتار خود را شایسته و به جا مصرف کنند :
«یَامَرْیَمُ اقْنُتِى لِرَبِّکِ وَاسْجُدِى وَارْکَعِى مَعَ الرَّاکِعِینَ »۶.
اى مریم ! فروتنانه براى پروردگارت به طاعت برخیز و سجده به جاى آور و با رکوع کنندگان رکوع کن .
لقمه حرام خرج آتش مىشود
مریم آن چه را داشت، در گردونه خواستههاى خدا ریخت : «اقْنُتِى لِرَبِّکِ» سکوى پرواز همه انبیاى خدا همین بود.
انبیا هم شهوت، جوانى و زیبایى داشتند. خلقت انبیا، خلقتى کامل بود. همه انبیاى خدا چهره زیبایى داشتهاند، آهنگ صدا و چشمان نافذى داشتهاند؛ ولى همه این نعمتهایى را که در اختیار آنان بود، به جا خرج مىکردند. این آیه، مربوط به همه انبیا است، خدا مىفرماید که به همه پیغمبران گفتم :
«یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَ اعْمَلُوا صَالِحاً»۷.
اى پیامبران ! از خوردنىهاى پاکیزه بخورید و کار شایسته انجام دهید ؛ مسلّماً من به آن چه انجام مىدهید ، دانایم .
دهانتان را به لقمه حرام باز نکنید. اگر قرار باشد دهان را براى خوردن باز کنید، براى لقمه حلال و پاک باز کنید. آنان نیز به فرمان خدا گردن نهادند ؛ زیرا دهانى که به لقمه حرام گشوده گردد، خرج آتش مىشود :
«إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوَ لَ الْیَتَامَى ظُلْماً إِنَّمَا یَأْکُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ نَاراً»۸.
بىتردید کسانى که اموال یتیمان را به ستم مىخورند ، فقط در شکم خود آتش مىخورند و به زودى در آتش فروزان در آیند .
آرى، انسان حرامخوار، بدون این که متوجه باشد، آتش مىبلعد.
حکایت یک انسان الهى
نقل شده که در دوران قاجاریه، روزى انسان باخدایى به تهران رفت. ناصرالدین شاه از آمدن او باخبر شد و دستور داد که او را به دربار بیاورند. آن فرد از رفتن به دربار خوددارى مىکرد و بدون هیچ ترسى، دعوت شاه را رد کرد. ناصرالدین شاه بار دیگر دستور داد که او را با تهدید به دربار بیاورند. مرد که تهدید مأموران شاه را دید دعوت را پذیرفت و به دربار رفت. هنگام صرف غذا، شاه دستور داد که آن دو، تنها در اتاقى غذا میل کنند. سفره شاهانهاى پهن شد و شاه از آن مرد خواست که مشغول صرف غذا شود ؛ ولى او نپذیرفت.
شاه از او پرسید : مگر تو براى صرف غذا به این جا دعوت نشدهاى؟ مرد پاسخ داد : بله. شاه مىگفت : شاید پیش از آمدن به این جا، غذا میل کردهاى. مرد گفت : نه، چیزى نخوردهام.
وقتى اصرار شاه ادامه یافت، مرد از هر نوع غذا که بر سر سفره بود، لقمهاى برداشت و با دست، آن را فشار داد و در همین لحظه، در چشمان ناصرالدین شاه تصرف کرد و شاه دید که از میان لقمه، خون بیرون مىآید. آن گاه به شاه گفت : غذایى که مىخورى، از خون این ملت مظلوم است ؛ من این خون را چگونه بخورم؟
آرى، لقمه حرام، آتشى است ابدى براى کسى که آن را مىخورد. این گونه نیست که عدهاى، مال یتیم، مال ربا، مال دزدى بخورند و آن غذا هیچ تأثیرى در روح و روان و نطفه نداشته باشد اگر این چنین بود رسالت انبیا و خلقت عالَم، بیهوده و عبث خواهد بود، در حالى که خداوند در قرآن بارها بر این امر تأکید و انسان را از آن نهى کرده است.
عمل و عکس العمل
در کتابهاى درسىِ قدیم، داستانى بود از این قرار که چوپانى به صاحب گله خود، که شیر گوسفندان را با آب مخلوط مىکرد، مىگفت : از خدا بترس و این کار را نکن ؛ چون این کار، پایان خوشى ندارد. صاحب گله به چوپان مىگفت : تو تحت تأثیر سخنان مردم و مسجد و منبر قرار گرفتهاى، اینها که مىگویى، حرفهایى بیهوده است ؛ اما چوپان از نصیحت آن مرد دست برنمىداشت و به او مىگفت : نظام عالَم، نظام حساب و کتاب است، کل عالم چشم و گوش است و کردارهاى تو ثبت مىشود :
«فَمَن یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّهٍ خَیْراً یَرَهُ »۹.
پس هرکس ذرهاى نیکى کند ، آن نیکى را ببیند .
اما صاحب گوسفندها مىخندید و سخنان مرد چوپان را به مسخره مىگرفت. روزى چوپان گله را از تپه سرازیر کرد تا به روستا ببرد. رعد و برق تندى زد و سیل جارى شد و گوسفندان را با خود برد. چوپان به تنهایى به روستا برگشت. صاحب گله گفت : گوسفندها چه شدند؟ چوپان گفت : من که بارها به شما گفتم : آبى که در شیر مىریزى و به مردم مىدهى، سرانجام بدى خواهد داشت. خدا همه آبها را جمع کرد و به آنها دستور داد که راه بیفتند و گوسفندان تو را ببرند. این، نتیجه عمل ناشایست خودت بود.
آرى، عالَم چشم و گوش دارد و هر کارى که انسان انجام دهد، در دفتر الهى، ثبت مىشود.
معناى عمل صالح
عمل صالح، یعنى به جا خرج کردنِ نعمتهاى الهى. نعمت دهان کجا باید خرج گردد؟ دهان فقط براى جویدن و بلعیدن لقمه نیست، بلکه باید در سخن گفتن، دل انسانى را به دست آوردن، حکمى را به نفع مردم صادر کردن، دل شکستهاى را ترمیم بخشیدن و موارد دیگر استفاده شود.
انسان باید از نعمتهاى الهى، مانند دهان، زبان، گوش، چشم و دست به خوبى استفاده کند و در کنار آنها پشتوانه تقوا داشته باشد :
«مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوهً طَیِّبَهً»۱۰.
از مرد و زن ، هر کس کار شایسته انجام دهد، در حالى که مؤمن است ، مسلماً او را به زندگىِ پاکیزهاى زنده مىداریم .
به این ترتیب، مردم حیات پاک پیدا مىکنند، حیاتى سالم، در کنار همدیگر و بدون هیچ رنج و اندوهى.
«قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِیعاً فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُم مِّنِّى هُدًى فَمَن تَبِعَ هُدَاىَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاَ هُمْ یَحْزَنُونَ »۱۱.
گفتیم : همگى از آن [ مرتبه و مقام ] فرود آیید؛ چنان چه از سوى من هدایتى براى شما آمد، پس کسانى که از هدایتم پیروى کنند نه ترسى بر آنان است و نه اندوهگین شوند .
خداوند مىفرماید : اگر شما در مدار هدایت قرار بگیرید، همه غصهها را از زندگىِ شما برمىدارم. آرى، اگر همگى در مدار هدایت باشیم، دیگر از همدیگر نمىهراسیم و هیچ رنجى متوجه ما نمىشود. انسان اگر امین باشد، اهل صفا و صمیمیت باشد، عادل و درستکار باشد، دیگر کسى از او نمىترسد و از او کناره نمىگیرد.
پس شناخت نعمت، مصرف شایسته آن و سرانجام، شکر و سپاس آن نعمت، از عالىترین برنامههاى زندگى انسان است.
نعمتهاى خدا از زبان سید الشهدا علیه السلام
شکر نعمت، یکى از برنامههاى سید الشهدا علیه السلام بود. او در طول شش ماه با سخنرانى، با رفتار و با نامه و پیام، نعمتهاى خدا را به مردم یادآورى کرد تا آنان در دایره شکر قرار گیرند ؛ یعنى دهنده نعمت را ببینند، خود نعمت را ببینند، متوجه مصرفِ واقعىِ نعمت شوند و آن را شایسته مصرف کنند تا این نعمت به رضاى حق، بهشت ابد و حیات طیبه تبدیل گردد ؛ آن چنان که یاران او طى این سفر، تا آخرین لحظه با او همراه شدند و لذت نعمت نور الهى را دریافتند و به شکرانه آن، جانشان را به درگاه الهى هدیه دادند.
مقام شکر نعمت، آن قدر بالا است که امام حسین علیه السلام در شب عاشورا، شبى که ساعاتى بیش تا شهادت فاصله نداشت، شش نعمت بزرگ الهى را به یاران خود یادآور شد :
نعمت قرآن : «عَلَّمْتَنَا القُرآن»، نعمت شناخت دین : «وفَقَّهْتَنا فِى الدّین» نعمت اتصال به نبوت : «أکرَمْتَنا بِالنُبُوَّه» و سه نعمت گوش، چشم و درک : «جَعَلْتَ لَنا أسماعا و أبصارا و أفئِدَهً»۱۲. آن گاه از خدا خواست که براى نعمتهایى که در اختیارشان قرار داده است، شکر خدا را به جا آورند و آنها را در جاى خود مصرف کنند.
چه پاکیزه مردمى هستند آنانى که به این معانى توجه دارند! چه مردم باارزشى هستند آنانى که مُنعم را شناختهاند، نعمت را شناختهاند و محل مصرفش را مىدانند و حاضر نیستند ذرهاى عمل ناروا مرتکب شوند. حاضر نیستند یک نگاه، یک سخن ناروا و یک حرکت نا به جا انجام دهند.
حکایت مسافر مکه
نقل است فردى سوار بر اسب، به سوى مکه مىرفت. در راه، به شخص پیادهاى برخورد، اسبش را آرام کرد و به پیاده گفت : در این مسیر طولانىِ سخت، چرا پیادهاى؟ مرد گفت : من پیاده نیستم، من مرکبهاى بسیارى دارم. مرد سوار گفت : مرکبهایت کجایند؟ مرد گفت : نزد خودم هستند. تو مرا پیاده مىبینى و اشتباه مىبینى. تو مرا آن گونه که هستم، نمىبینى.
سوار گفت : من متوجه نمىشوم تو چه مىگویى. مرد پیاده گفت : هر مصیبتى که بر من وارد شود، مرکب من براى عبور از آن، صبر است :
«الَّذِینَ إِذَآ أَصَابَتْهُم مُّصِیبَهٌ قَالُوا إِنَّا للّهِِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَ جِعُونَ * أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَوَ تٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَ رَحْمَهٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ »۱۳.
کسانى که چون بلا و آسیبى به آنان رسد، گویند : ما مملوک خداییم و یقیناً به سوى او بازمىگردیم . آنانند که درودها و رحمتى از سوى پروردگارشان بر آنان است و آنانند که هدایت یافتهاند .
این، مرکب من در پیشامدها است. من هیچ گاه در پیشامدها، خود را نمىبازم. هر نعمتى که به من برسد، مرکب من براى عبور از آن نعمت، شکر است. هر قضایى که از پروردگار به من برسد، مرکب من براى عبور سالم از آن، رضا به قضاى حق است. هر گاه نَفْس، مرا به گناه دعوت کند، مرکب من براى سالم عبور کردن از آن، این است که به خود مىگویم : چند سال دارى؟ آن گاه خودم پاسخ مىدهم : شصت سال. دوباره از خود مىپرسم : چند سال دیگر در این دنیا هستى؟ پاسخ مىدهم : حداکثر ده سال دیگر.
بعد به خود مىگویم : بیشتر عمرت رفته است و چند صباحى بیشتر زنده نیستى. این چند روز باقى مانده، ارزش ندارد که با خدا مخالفت کنى.
این مرکبها مرا به سوى کمال سوق مىدهند و راه را براى من هموار مىکنند. براستى صبر عالىترین مکارم اخلاق و برجستهترین سیره و منش انبیاء و اولیا الهى است .
——————————————————————————–
۱ . نحل (۱۶) : ۹۷.
۲ . ملک (۶۷) : ۹.
۳ . نوح (۷۱) : ۵ .
۴ . هود (۱۱) : ۴۶.
۵ . آل عمران (۳) : ۴۵.
۶ . آل عمران (۳) : ۴۳.
۷ . مؤمنون (۲۳) : ۵۱ .
۸ . نساء (۴) : ۱۰.
۹ . زلزال (۹۹) : ۷.
۱۰ . نحل (۱۶) : ۹۷.
۱۱ . بقره (۲) : ۳۸.
۱۲ . صحیفه الحسین علیه السلام : ۷۹: دعاى ۲۲.
۱۳ . بقره (۲) : ۱۵۶ ـ ۱۵۷.
استاد حسین انصاریان
