عصر انتظار
بنابر تصریح قرآن ، اصل دین که منطبق با فطرت انسان (و فطرى انسان ) است ، از آدم (ع ) تا خاتم (ص ) یکى بیش نیست ، و آن هم اسلام نام دارد. چنان که فرمود:
(اِنَّ الدّینَ عِنْدَ اللّهِ اِلاسْلا مُ… وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الاِسْلا مِ دینا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى اْلاخِرَه مِنَ الْخاسِرینَ.)
دین ، نزد خدا، تنها اسلام (و تسلیم بودن در برابر حق ) است … و هر کس جز اسلام ،آیین دیگرى براى خود برگزیند، از او پذیرفته نیست ، و در سراى باقى از زیانکاران خواهدبود.
بر این اساس است که قرآن کریم ابراهیم خلیل (ع ) را مسلمان معرفى کرده ، و فرمود:
(ما کانَ اِبْر اهیمُ یَهُودِیّا وَ لا نَصْر انِیا وَلکِنْ کانَ حَنیفا مُسْلِما وَما کانَ مِنَ الْمُشْرِکینَ.)
ابراهیم ، نه یهودى بود ونه نصرانى ، بلکه موحّدى خالص و مسلمان بود، و هرگز ازمشرکان نبود.
در آیه ۱۳ سوره (شورى )، درباره ثبات و وحدت دین خدا که از آدم (ع ) تا خاتم (ع )استمرار دارد، چنین آمده است .
(شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِی اءَوْحَیْنَا إِلَیْکَ وَمَا وَصّى بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَى وَعِیسَى اءَنْ اءَقِیمُوا الدِّینَ وَلاَ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ…)
آیینى را براى شما تشریع کرد که به نوح ، توصیه کرده بود؛ و آنچه را بر تو وحى فرستادیم و به ابراهیم و موسى و عیسى سفارش کردیم این بود که :
دین خدا را، بر پادارید و در آن ، تفرقه ، ایجاد نکنید!
نتیجه ثبات و وحدت دین الهى ، این است که ادیان الهى دراصل دیانت که همان اسلام باشد اشتراک داشته و تفاوت آن ها تنها در مذاهب و شرایع امت ها است ؛زیرا اصل دین که مساءله توحید، وحى ، رسالت ، عصمت ، امامت ، عدالت برزخ ، قیامت ، سراى آخرت و مفاهیمى از این نوع است ، همان خطوط کلّى مى باشد که انسان بر اساس فطرت وسرشت انسانى الهى اش در هر زمان و مکان ، و باهر نژاد و قومیتى ، خواهان آن است .
امادستورهاى جزئى و فروع عملى متناسب با ابعاد طبیعى ومادّى آدمى و خصوصیات فردى و قومى افراد به مقتضاى زمان ها و مکان هاى گوناگون ، تغییر مى یابند. این فروع جزئى که دلیل پیدایش شرایع گوناگون هستند نه تنها موجب کثرت دراصل دین نمى باشند، بلکه نتیجه همان فطرت ثابت و واحد هستند .(۲۳)
براین اساس ، در قرآن کریم آن جا که محور گفتار،اصول دین یا خطوط کلى فروع آن است چنان که در آیات مربوط به آن ملاحظه کردیم ، سخن از تصدیق کتب آسمانى به یک دیگر است ، که در واقع نمایانگر تصدیق پیامبران (ع ) به یکدیگر مى باشد.(۲۴)
امّا آن جا که محور گفتار، فروع جزئى دین است سخن از تعدد، تفاوت و تغییر است :
(لِکُلٍّ جَعَلْنا مِنْکُمْ شِرْعَهً وَ مِنْهاجا…) (۲۵)
براى هر امتى از شما، شریعت و روش خاصّى قرار دادیم .
راز این که ، قرآن کریم هرگز کلمه (دین ) را به صورت جمع (ادیان ) به کار نبرده است، بلکه همواره آن را به صورت مفرد ، استعمال کرده ، همین است که اصول فکرى و عملى که پیامبران به آن مى خوانده اند یکى بوده ، و همه آن ها مردم را به یک شاهراه ، هدایت و به سوى یک هدف مقدّس ، دعوت مى کرده اند؛ اختلاف شرایع و قوانین جزئی در جوهر و ماهیّت این راه که نامش در منطق قرآن (اسلام ) است تاثیرى نداشته است .
تفاوت واختلاف تعالیم پیامبران با یک دیگر از نوع اختلاف برنامه هایى است که در یک کشور، هر چند یک بار به مورد اجرا گذاشته مى شود. و همه آن ها از یک قانون اساسى الهام مى گیرد؛ از اینرو، تعلیمات پیامبران (ع ) در عین پاره اى اختلافات ،مکمّل و متمّم یکدیگر بوده است .
به بیان روشن تر، تفاوت آموزش هاى پیامبران (ع ) با یکدیگر یا از نوع تفاوت تعلیمات کلاس هاى بالاتر با کلاس هاى پایین تر است و یا از نوع تفاوت اجرایى یک اصل کلّى در شرایط و اوضاع گوناگون مى باشد.
واژه دین گرچه عربى است ولى در فرهنگ لغات ملل مختلف به معانى : حکم و قضا، رسم و عادت ، شریعت و مذهب ، همبستگى و غیر آن ، آمده است؛ (۷) و در فرهنگ لغات عربى و استعمال هاى قرآنى نیز به معانى زیادى از جمله :جزا، حساب ، قانون ، شریعت ، طاعت و بندگى ، تسلیم و انقیاد، ملّت ، اسلام ، روش و رویّه ،شرک و بت پرستى و توحید و خدا پرستى آمده است .(۸)
اما معناى اصطلاحى دین ، از میان تعاریف ارائه شده ، به نظر مى رسد که بهترین وجامع ترین تعریف از سوى مفّسر کبیر قرآن ، علاّمه طباطبایى ارائه شده باشد.
تعاریف او از دین عبارتند از: ( در اینجا منظور از لفظ دین ، همان دین حنیف ، دین اسلام می باشد )
۱ – دین ، عقاید و دستورهاى عملى و اخلاقى است که پیامبران (ع ) از طرف خدا براى راهنمایى وهدایت بشر آورده اند. دانستن این عقاید وانجام این دستورها سبب خوشبختى انسان ، در دو جهان است.(۹)
۲ – دین ، روش ویژه اى در زندگى دنیوى است که سعادت و صلاح دنیوى انسان را هماهنگ و همراه با کمال اخروى و حیات حقیقى جاودانى او تاءمین مى کند. از این رو، لازم است شریعت ،دربرگیرنده قوانینى باشد که به نیازهاى دنیوى انسان نیز پاسخ گوید.(۱۰)
۳ – دین ، عبارت است از اصول علمى و سنن و قوانین عملى که زاید اعتقاد وعمل به آن ها تضمین کننده سعادت حقیقى انسان است . از این رو، لازم است دین ، با فطرت انسانى ، هماهنگ باشد تا تشریع با تکوین ، مطابقت داشته ، و به آنچه آفرینش انسان ،اقتضاى آن را دارد پاسخ گوید.
چنان که مفاد آیه فطرت (فَاَقِم وَجهَکَ لِلدّینِ حَنیفا فِطرَتَ اللّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَیها…) (۱۱) همین است .(۱۲)
این تعاریف ، ناظر به دین حق ، در مرتبه کمالش مى باشد که برپایه خداشناسى و انسان شناسى واقع بینانه ، استوار است . یعنى با توجّه به ربوبیّت حکیمانه الهى و این کهانسان ، قابلیّت حیات ابدى و نیل به کمالات معنوى را دارد، به دینى نیازمند است که او را درطى مسیر حیات سعادتمندانه جاوید، هدایت و یارى کند؛ و در عین حال به نیازهاى دنیوى او نیز توجّه کرده ، و پاسخ لازم دهد؛ و تاءمین خواسته هاى معقول و مشروع دنیوى اش را نیز جزو برنامه هدایتى و سعادتمندى اش بداند.
از میان پیامبران الهى در طول تاریخ که حتّى در برخى روایات اسلامى تعدادشان ۱۲۴ هزارنفر اعلام گردیده است ، (۱۳) پنج تن آنان به نام هاى نوح (ع )، ابراهیم (ع )، موسى(ع )، عیسى (ع ) و محمّد بن عبداللّه (ص ) به گواهى قرآن به عنوان پیشوایان بزرگ دینى -الهى و به اصطلاح پیامبرن (اولوالعزم ) صاحبان رسالت بزرگ و جهانى – معرّفى شده اند، که داراى کتب آسمانى ، برنامه ها، شرایع و ادیان مستقل الهى بوده اند.(۱۴)
قرآن کریم براى حضرت نوح (ع ) کتاب آسمانى ، معرّفى نمى کند و از کتاب حضرت ابراهیم(ع ) تنها (صحف ابراهیم ) (۱۵) را نام مى برد، اما براى سه پیامبر بزرگ دیگریعنى موسى (ع )، عیسى (ع ) و محمد (ص ) کتاب هایى به نام هاى (تورات )،(انجیل ) و (قرآن ) بر مى شمارد، و بارها از تورات وانجیل نام برده ، و پیروان ادیان یهودى و مسیحى را(اهل کتاب ) مى داند، (۱۶) که این از اهمیت دو دین یاد شده و نیز از اعتبار و ارزش کتب آسمانى آن ها نزد قرآن ، و مسئولیّت هاى سنگینى که متوّجه پیروان آن ها مى باشد حکایت مىکند.(۱۷)
به عنوان نمونه ، دو آیه زیر، ذکر مى شود:
إِنَّا اءَنْزَلْنَا التَّوْرَاهَ فِیهَا هُدىً وَنُورٌ یَحْکُمُ بِهَا النَّبِیُّونَ الَّذِینَ اءَسْلَمُوا لِلَّذِینَ هَادُوا وَ الرَّبَّانِیُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِن کِتَابِ اللّهِ وَکَانُوا عَلَیْهِ شُهَدَاءَ… وَقَفَّیْنَا عَلَى اَّثَارِهِم بِعِیسَى ابْنِ مَرْیَمَ مُصَدِّقاً لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرَاهِ وَاَّتَیْنَاهُ الْإِنْجِی لَ فِیهِ هُدىً وَنُورٌ وَمُصَدِّقاً لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ التَّوْرَاهِ وَهُدىً وَمَوْعِظَهً لِلْمُتَّقِین . وَاءَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتَابِ وَمُهَیْمِناً عَلَیْهِ..) (18)
ورات را نازل کردیم در حالى که در آن ، هدایت و نور بود؛ و پیامبران ، که در برابرفرمان خدا تسلیم بودند، با آن براى یهود حکم مى کردند ؛ و (همچنین ) عالمان و دانشمندان ،به این کتاب که به آن ها سپرده شده و بر آن ، گواه بودند داورى مى کردند. و به دنبال آن ها (پیامبران پیشین )، عیسى بن مریم را فرستادیم در حالى که کتاب تورات را که پیش از او فرستاده شده بود تصدیق کرد؛ و انجیل را به او دادیم که در آن ، هدایت و نور بود ؛و (این کتاب آسمانى نیز) تورات را، که قبل از آن بود، تصدیق مى کرد؛ و هدایت و موعظه اىبراى پرهیزکاران بود. و این کتاب ( قرآن ) را به حق بر تونازل کردیم ، در حالى که کتب پیشین را تصدیق مى کند، و حافظ و نگاهبان و نیز حاکم بر آنها مى باشد.
(إ نَّ الَّذینَ آمَنوُا وَ الَّذینَ هادوُا وَ الصّابِئینَ وَ النَّصارى وَ اْلَمجوُسَ وَ الَّذ ینَ اَشْرَکوُا اِنَّ اللّهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ…) (19) کسانى که ایمان آورده اند، و یهودو صائبان (۲۰) و نصارا ومجوس و مشرکان ، خداونددر میان شان روز قیامت داورى مى کند (و حق را ازباطل جدا مى سازد).
