عصر انتظار
به نام خدا
اشاره:
یکى از مهمترین اصلهاى شیعه که استمرار تعلیمات ناب اسلامى را در جوامع اسلامى، سبب شده است، ایدهى مهدویت است .
ایدهى مهدویت را از دیدهاى گوناگونى مىتوان بررسى کرد . یکى از آن دیدها، تحلیل این عقیده از منظر جامعه شناختى است .
این نوشتار، آثار جامعه شناختى عقیده به منجى جهان را در سه بعد «دینى – اجتماعى» ، «تربیتى – اجتماعى» ، «سیاسى – اجتماعى» بررسى کرده است .
مقدمه
یکى از مهمترین اصلهاى اندیشهى تشیع که در عصر غیبت، استمرار تعلیمات ناب اسلامى و شیعى را در جوامع مسلمان سبب شده و راه پیش روى بشریت و آیندهى آنان را تا پایان تاریخ روشن ساخته، اصل اصیل مهدویت است . این اصل امید بخش، حرکتى است از سرچشمهى توجه به امام و هادى و راهبرى زنده و آسمانى اما در پس پردهى غیب .
با تمسک به این اصل روشن، مؤمنان و مسلمانان، هرگز، در دنیاى مدرن و صنعتى و بى خدایى معاصر، تنها و سرگشته نمىمانند و در هر فتنه و مصیبتى – آن گونه که در بیان زیباى روایات آمده است – به حصن حصین این اندیشهى الهى (انتظار فرج) پناه مىبرند و براى حل مشکلات فردى و اجتماعى خود از آن یار غایب از نظر، چارهجویى مىکنند .
اینک، در دنیایى که در آن، حکام و سیاستمداران، در پى اجراى دستورها و فرمانهاى الهى نیستند، بلکه مىخواهند هر چه بیشتر به مطامع مادى خویش دستیابند، اندیشهاى که مىتواند به معناى واقعى کلمه «منجى» و نجات بخش بشریت از آلام بى خدایى و افسردگى باشد، همانا اندیشهى مترقى «مهدویت» است .
پرداختن به این اندیشه و کاویدن زوایاى گوناگون آن، اندیشهى احیاى مجدد دین در عصر کفر را به ارمغان مىآورد .
آن چه ضرورت پرداختن بهاین مبحث مهم را دو چندان مىکند، لزوم تدارک تئوریک براى حکومت دینى جمهورى اسلامى ایران است . حکومت دینى ما بر طرح تئوریک «تبیین و ترویج فرهنگ مهدویت» و پژوهش در عرصههاى گوناگون مرتبط به این امر، متولد شده است .
در تبیین تاثیرهاى اجتماعى اعتقاد به مهدویتبر جامعه، ابتدا مىتوان دو نوع کلى تاثیر اجتماعى را بازشناسى کرد . نوع یکم «تاثیر غیر مستقیم» بر جامعه است .
در این بخش، فرایند عینى اعتقادات، از جمله اعتقاد به مهدویت، مجموع جامعه، اعم از معتقدان و غیر معتقدان، را متاثر مىسازد; یعنى، بسیارى از فرایندهاى جمعى و گروهى در جامعه، پس از ایجاد، داراى انعکاس و بازتابى وسیعتر از حیطهى گروه ایجاد کننده است . در بررسى تاثیرهاى اجتماعى مهدویت، از این نوع تاثیرها نمىتوان غافل بود . البته، توضیح بیشتر اینها، در بخش «تاثیرهاى مستقیم» بیان مىگردد .
تاثیرهاى مستقیم هر فرایند آگاهانه، عمدتا، از اتخاذ مبانى بینشى و نگرشى خاص در مورد موضوع مورد نظر و در افراد و گروههاى مرتبط، شکل مىپذیرد . این نگرش و بینش را مىتوان در حیطهى امور دینى، به “اعتقاد” تعبیر کرد .
شکلگیرى بینش و نگرش در درون افراد، واکنشهایى را در حیطهى رفتارى آنان به وجود مىآورد که مىتوان از آن به “کنشهاى رفتارى” تعبیر کرد . آن گاه که کنشهاى رفتارى از حد فرد گذشت و به گروهها منتقل شد و واکنشهاى رفتارى به نحو جمعى صورت پذیرفت، فرایند «تاثیر و تاثر اجتماعى» آغاز مىگردد .
اعتقاد به مهدویت نیز آن گاه که از حد بینش و نگرش مىگذرد و به حیطهى رفتارى – و خصوصا رفتار فردى – سرایت کند، داراى تاثیرها و نمودهاى عینى بر جامعهى دینداران خواهد بود .
براى بررسى تاثیرهاى اجتماعى اعتقاد به مهدویت، از منظر جامعه شناختى، لازم است در ابتدا به ابعاد گوناگون این تاثیرها اشاره شود .
ابعاد اجتماعى تاثیرهاى اعتقاد به مهدویت، عمدتا، به سه گروه «دینى – اجتماعى» و «تربیتى – اجتماعى» و «سیاسى – اجتماعى» تقسیم مىشود .
الف) تاثیر دینى – اجتماعى
تاثیر دینى – اجتماعى مهدویت، عمدتا، شامل رفتارهاى دینى مىگردد که به نحو جمعى صورت مىپذیرد . به عنوان شاخصهایى از این بعد، مىتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱- گرامىداشت مراسم نیمهى شعبان
نیمهى شعبان، عید انتظار، عید نور، عید عدالت جهانى، عید اعلام نشاط، آگاهى، روشنى ضمیر، توجه به منتظران، و نمایش شادمانىها و زوال تاریکىها و امنیت و وحدت در جامعهى جهانى اسلام است .
۲- برگزارى ادعیهى خاص حضرت
در حقیقت، دعا و توسل، دو نیاز آدمى و دو بال پرواز او براى فرار از دل مردگى حاکم بر فضاى زندان دنیا هستند . همین امر، انسان را بر آن مىدارد تا در پى دستیابى به عواملى باشد که او را در راه درک مفاهیم ادعیه و زیارت، یارى مىرسانند . در یک کلمه باید گفت، ترتیب و فراز و نشیب دعا با نیازهاى پیچیدهى روح انسانى، هماهنگ است .
۳- توجه به اماکن ویژهى حضرت
مسجد جمکران، در حال حاضر، میعادگاه میلیونها انسان عاشق و علاقهمندى است که به شوق دیدار و توسل و ایجاد ارتباط در آن گرد هم مىآیند تا با مقتداى خویش تجدید میثاق کنند .
امام مهدى (عج) به حسن جمکرانى فرمودهاند: «به مردم بگو، به این مکان (مسجد مقدس جمکران) رغبت کنند و آن را عزیز دارند .» . این مکان مقدس، تحت توجهات خاصهى حضرت بقیهالله الاعظم، ارواحنا فداه، قرار دارد .
۴- صدقه دادن به قصد سلامتى امام عصر (عج)
صدقه دادن براى سلامتى حضرت، از جمله تکالیفى است که منتظران آن امام بزرگوار، در عصر غیبتبر عهده دارند . بدون شک، آن حضرت، بىنیاز از آن است که منتظران، براى سلامتىاش صدقه بدهند، ولى ابراز ارادت به آن بزرگوار و اعلام تبعیت از آن حضرت، نشانهها و علایمى دارد که از آن جمله مىتوان علاقه به سلامتى حضرتاش را عنوان کرد .
از پیامبر صلى الله علیه و آله نقل شده است که «هیچ بندهاى ایمان نیاورد، مگر آن که من، نزد او، از خودش محبوبتر باشم، و خاندانام، از خانداناش، نزد او محبوبتر باشند، و عترت من، نزد او، از عترت خودش محبوب تر باشند، و ذات من، از ذات خودش، نزد او محبوبتر باشد» (۱) ، با این حساب، اگر براى سلامتى خود یا خانوادهى خودمان صدقه مىدهیم، باید براى سلامتى کسى که از ما و خاندانمان عزیزتر است، صدقه بپردازیم .
مرحوم سید بن طاووس به فرزندش چنین سفارش مىکند:
. . . پس در پیروى و وفادارى . . . نسبتبه آن حضرت به گونهاى باش که خداوند و رسول او و پدران آن حضرت و خود او از تو مىخواهند . حوائج آن بزرگوار را بر خواستههاى خود مقدم بدار، هنگامى که نمازهاى حاجت را به جاى مىآورى . صدقه دادن از سوى آن جناب را پیش از صدقه دادن از سوى خودت و عزیزانات قرار بده . (۲)
هدیه دادن ثواب اعمال مستحب به آن امام شریف، از دیگر مصادیق ابراز ارادت به آن حضرت است . در زندگى روزمره، هدیه و چشم روشنى، گذرگاهى براى اعلام دوستى و نیز رفع کدورت.
نویسنده : حسن عبدی پور
