عصر انتظار
بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین وصلی الله علی جمیع الأنبیاء والمرسلین وصل علی محمد وآله الطاهرین.
وجود مبارک رسول خدا، صلی‌الله‌علیه‌وآله، از چهار واقعیت تعبیر به گوهر فرموده‌اند. تشبیه به گوهر نیز به این سبب بوده است که ارزش این واقعیت‌ها را به مردم نشان دهند، زیرا گوهر همیشه برای مردم باارزش بوده و حضرت خواسته‌اند با این تعبیر، والایى و قیمت و اعتبار این چهار واقعیت را بر مردم معلوم سازند. ایشان در ادامه فرموده‌اند: هر یک از این گوهرها غارتگرى دارند؛ یعنی اگر انسان، در مسیر زندگى‌اش و در برخورد با جریانات خانوادگى و اجتماعى مواظب نباشد، غارتگران این چهار گوهر را به یغما خواهند برد. گاهى، این غارتِ به قدری سنگین و خسارت‌بار است که قابل تدارک و جبران نیست؛ از جمله، زمانی که وقت برای جبران چیزهای از دست رفته کم باشد و دیگر نتوان گوهر غارت شده را از غارتگران پس گرفت و به جای خود برگرداند.
– گوهر اول: عقل
– عقل، ارزشمندترین میوه آفرینش
– پیرمرد دوساله!
– عقل و ارتباط آن با سن و بدن
– رفتار امام عسکری (ع) در کودکی
– پیامبرعقل کل است
– گوهر دوم: حیا
– نامه‌ای از حضرت یعقوب (ع)
– گوهر سوم و چهارم: دین و عمل صالح
اصفهان – مسجد سید – صفر ۱۳۷۴
پی‌نوشت:
۱. این روایت در کتاب مواعظ العددیه و باب چهارگانه کتاب اثنی عشریه آمده است که ترجمه آن به نام نصایح به چاپ رسیده. (مولف)
۲. نگا: ۱/۲/۳۰/۵۱
۳. کافی، ج1، ص10: «عن أبی جعفر علیه السلام قال: «لما خلق الله العقل استنطقه ثم قال له: أقبل فأقبل ثم قال له: أدبر فأدبر»، ثم قال: «وعزتی وجلالی ما خلقت خلقاً هو أحب إلی منک ولا أکملتک إلا فیمن احب، أما إنی إیاک آمر، وإیاک أنهى وإیاک اعاقب، وإیاک اثیب».
۴. کافی، ج1، ص11و12: «عن أبی جعفر علیه السلام قال: «إنما یداق الله العباد فی الحساب یوم القیامه على قدر ما آتاهم من العقول فی الدنیا». و «عن أبی عبد الله علیه السلام: قال: قال رسول الله صلى الله علیه وآله: «إذا بلغکم عن رجل حسن حال فانظروا فی حسن عقله، فإنما یجازی بعقله».
۵. مفردات قرآن، راغب اصفهانی، ص342 و با اندک تفاوتی در اصول الاصلیه، فیض قاسانی، ص120: «قال أمیر المؤمنین رضى الله عنه: العقل عقلان * مطبوع ومسموع/ ولا ینفع مسموع * إذا لم یک مطبوع/ کما لا ینفع ضوء الشمس * وضوء العین ممنوع». نهج البلاغه، حکمت ۳۳۸ و کشف الغمه اربلی، ج3، ص139: «العلم علمان: مطبوع ومسموع، ولا ینفع المسموع إذا لم یکن المطبوع».
۶. کهف، 103ـ104.
۷. ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین، ص ۵۸، می‌نویسد: «القاسم بن الحسن بن علی بن أبی طالب علیه السلام: وهو أخو أبی بکر بن الحسن المقتول قبله لابیه وأمه (مقتل الحسین (ع)، أبو مخنف الازدی، ص170: امه ام ابی بکر یقال اسمها رمله). حدثنی احمد بن عیسى قال: حدثنا الحسین بن نصر قال: حدثنا أبی قال: حدثنا عمر بن سعید عن أبی مخنف عن سلیمان بن أبی راشد عن حمید بن مسلم قال: خرج الینا غلام کأن وجهه شقه قمر فی یده السیف وعلیه قمیص وإزار ونعلان قد انقطع شسع أحدهما، ما أنس أنها الیسرى فقال عمرو بن سعید بن نفیل الازدی: والله لاشدن علیه، فقلت له: سبحان الله وما ترید إلى ذلک، یکفیک قتله هؤلاء الذین تراهم قد احتوشوه من کل جانب قال والله لاشدن علیه فما ولى وجهه حتى ضرب رأس الغلام بالسیف فوقع الغلام لوجهه وصاح: یا عماه. قال: فوالله لتجلى الحسین کما یتجلى الصقر ثم شد شده اللیث إذا غضب فضرب عمرا بالسیف فاتقاه بساعده فأطنها من لدن المرفق ثم تنحى عنه وحملت خیل عمر بن سعد فاستنقذوه من الحسین ولما حملت الخیل استقبلته بصدورها وجالت فتوطأته فلم یرم حتى مات. لعنه الله وأخزاه – فلما تجلت الغبره إذا بالحسین على رأس الغلام وهو یفحص برجلیه وحسین یقول: بعدا لقوم قتلوک خصمهم فیک یوم القیامه رسول الله – صلى الله علیه وآله وسلم – ثم قال: عز على عمک ان تدعوه فلا یجیبک، أو یجیبک ثم لا تنفعک إجابته یوم کثر واتره، وقل ناصره ثم احتمله على صدره وکأنی أنظر إلى رجلى الغلام تخطان فی الارض حتى القاه مع ابنه علی ابن الحسین فسألت عن الغلام فقالوا: هو القاسم بن الحسن بن علی بن أبی طالب صلوات الله علیهم اجمعین». مرحوم مجلسی در بحار الأنوار، ج ۴۵، ص34، می‌نویسد: «ثم خرج… عبد الله ابن الحسن بن علی بن أبی طالب علیه السلام وفی أکثر الروایات أنه القاسم بن الحسن علیه السلام، وهو غلام صغیر لم یبلغ الحلم، فلما نظر الحسین إلیه قد برز اعتنقه وجعلا یبکیان حتى غشی علیهما، ثم استأذن الحسین علیه السلام فی المبارزه فأبى الحسین أن یأذن له، فلم یزل الغلام یقبل یدیه ورجلیه حتى أذن له، فخرج ودموعه تسیل على خدیه وهو یقول: إن تنکرونی فأنا إبن الحسن/ سبط النبی المصیطفى والمؤتمن/ هذا حسین کالاسیر المرتهن/ بین أناس لا سقوا صوب المزن. وکان وجهه کفلقه القمر، فقاتل قتالا شدیدا حتى قتل على صغره خمسه وثلاثین رجلا (روضه الواعظین، فتال نیشابوری، ص188: وبرز… القاسم بن الحسن بن علی علیهم السلام وهو یقول: لا تجزعی نفسی وکل فان * الیوم تلقین ذوى الجنان. فقتل منهم ثلاثه، ثم رمى عن فرسه). قال حمید: کنت فی عسکر ابن سعد فکنت أنظر إلى هذا الغلام علیه قمیص وإزار ونعلان قد انقطع شسع أحدهما ما أنسى أنه کان الیسرى، فقال: عمرو بن سعد الازدی: والله لاشدن علیه، فقلت: سبحان الله وما ترید بذلک؟ والله لو ضربنی ما بسطت إلیه یدی، یکفیه هؤلاء الذین تراهم قد احتوشوه قال: والله لافعلن فشد علیه فما ولى حتى ضرب رأسه بالسیف ووقع الغلام لوجهه، ونادى: یا عماه قال: فجاء الحسین کالصقر المنقض فتخلل الصفوف وشد شده اللیث الحرب فضرب عمرا قاتله بالسیف، فاتقاه بیده فأطنها من المرفق فصاح ثم تنحى عنه، و حملت خیل أهل الکوفه لیستنقذوا عمرا من الحسین، فاستقبلته بصدورها، وجرحته بحوافرها، ووطئنه حتى مات (الغلام). فانجلت الغبره فإذا بالحسین قائم على رأس الغلام، وهو یفحص برجله، فقال الحسین: یعز والله على عمک أن تدعوه فلا یجیبک، أو یجیبک فلا یعینک، أو یعینک فلا یغنی عنک، بعدا لقوم قتلوک. (ترجمه الامام الحسین (ع)، ابن عساکر، ص332: ووقف الحسین على القاسم فقال: عز على عمک أن تدعوه فلا یجیبک، أو یجیبک فلا ینفعک [هذا] یوم کثر واتره وقل ناصره، وبعدا لقوم قتلوک. ثم أمر به فحمل ورجلاه تخطان على الارض حتى وضع مع علی بن الحسین). ثم احتمله فکأنی أنظر إلى رجلی الغلام یخطان فی الارض، وقد وضع صدره على صدره، فقلت فی نفسی: ما یصنع؟ فجاء حتى ألقاه بین القتلى من أهل بیته. ثم قال: اللهم احصهم عددا، واقتلهم بددا، ولا تغادر منهم أحدا، ولا تغفر لهم أبدا، صبرا یا بنی عمومتی، صبرا یا أهل بیتی لا رأیتم هوانا بعد هذا الیوم أبدا».
ینابیع الموده لذوی القربى، قندوزی، ج3، ص77: «ثم برز القاسم بن الحسن المجتبى، وهو شاب، وحمل على القوم، ولم یزل یقتل منهم حتى قتل منهم ستین رجلا، فضربه رجل على هامته فصرع إلى الارض وهو یقول: یا عماه أدرکنی، فحمل علیهم الامام وفرق القوم عنه، فقتل قاتل القاسم فبکى الامام وقال: اللهم أنت تعلم انهم دعونا لینصرونا فخذلونا وأعانوا علینا. اللهم احبس عنهم قطر السماء واحرمهم برکاتک، اللهم لا ترض عنهم أبدا، اللهم إنک إن کنت حبست عنا النصر فی الدنیا فاجعله لنا ذخرا فی الآخره، وانتقم لنا من القوم الظالمین».
در کتاب وفیات الائمه، ص ۱۲۸ آمده است: «وأما القاسم بن الحسن، فإنه کان مع عمه الحسین بکربلاء، فلما رأى تفانی أصحاب الحسین وأهل بیته، أتى إلى عمه واستأذنه فی البراز، فلم یأذن له، فقال له: یا ابن الاخ أنت العلامه من أخی، وأرید أن تبقى لاتسلى بک، فلم یأذن له فی البراز، فجلس حزینا کئیبا من حر قلبه، فذکر أن أباه الحسن قد ربط له عوذه فی عضده وقال له: یا ولدی إذا وقع علیک أمر شدید وهم عظیم فعلیک بحل العوذه وقراءتها والعمل بما تراه مکتوبا فیها، فقال القاسم لنفسه إنی مذ کنت إلى الآن لم یصیبنی مثل هذا الهم والغم الذی أنا فیه، فأقبل إلى العوذه وفکها من عضده وقرأها، وإذا فیها: یا ولدی یا قاسم أوصیک إذا رأیت عمک الحسین بکربلاء وقد أحاطت به الاعداء، فلا تبخل علیه بروحک، وکلما نهاک عن البراز عاوده لتحظى بالسعاده الابدیه. فلما وقف القاسم على العوذه أتى إلى عمه الحسین وعرض علیه ما فیها، فبکى الحسین بکاء شدیدا وتنفس الصعداء وأن کمدا، فقال له: یا ابن الاخ هذه وصیه لک من أبیک وعندی وصیه أخرى منه لک ولا بد من إنفاذها. فجاء الحسین (ع) وأخذ بید القاسم وأدخله الخیمه وطلب عونا وعباسا، وقال لام القاسم: ألیس للقاسم ثیاب جدد؟ قالت: لا، فقال لاخته زینب: ناولینی الصندوق الفلانی، فأتت به، ففتحه وأخرج منه قباء الحسن وعمامته وألبسهما القاسم ومسک بید ابنته المسماه للقاسم وعقد له علیها وأفرد له خیمه وخرج عنهما، فعاد القاسم ینظر إلى ابنه عمه ویبکی إلى ان سمع الاعداء ینادون: هل من مبارز؟ فرمى بید زوجته وأراد الخروج فجذبت ذیله ومانعته عن الخروج وهی تقول: ما الذی تریده؟ فقال: أرید ملاقاه الاعداء، فلزمت ذیله، فقال لها: خلی ذیلی فإن عرسنا أخرناه إلى الآخره، فبکت لذلک بکاء شدیدا وانفجع أهل البیت بالبکاء والنحیب، ثم قالت له: یا قاسم أنت تقول عرسنا أخرناه للآخره وفی الآخره بأی شئ أعرفک، قال: فمسک القاسم یده وضرب بها على ردنه فقطعها وقال: اعرفینی بهذه الردن المقطوعه، قال: فانفجع أهل البیت بالبکاء والنحیب لفعل القاسم وبکوا ونادوا بالویل والثبور وعظائم الامور. ثم أن القاسم رکب جواده وخرج للبراز، فلما رآه الحسین قال له: یا ولدی أتمشی برجلک إلى الموت؟ فقال: نعم یا عم وکیف لا أمشی برجلی إلى الموت وأنت بین الاعداء وحیدا فریدا لم تجد محامیا ولا معینا، روحی لروحک الفدا، ونفسی لنفسک الوقا. فعند ذلک برز القاسم إلى المیدان، ولم یزل یجاهد أعداء الله حتى غلب علیه العطش، فرجع إلى عمه الحسین وقال: العطش العطش یا عماه، أدرکنی بشربه من الماء فصبره الحسین وقال له: ما أسرع ما تلقی جدک رسول الله فیسقیک شربه لا تظمأ بعدها أبدا، ثم أعطاه خاتمه فمصه، فصار له ماء منه، فارتوى وانقلب إلى المیدان، فلم یزل یقاتل وقد جعل همته على صاحب لواء عمر بن سعد، فاحتاطوا به من کل جانب ومکان بالنبل، فضربه شیبه بن سعد الشامی بالرمح فی ظهره أخرجه من صدره، فوقع القاسم یخور فی دمه ونادى: یا عماه أدرکنی، فجاء إلیه الحسین وقتل قاتله وحمله إلى الخیمه ووضعه فیها، ففتح القاسم عینیه فرأى عمه الحسین قد احتضنه وهو یبکی ویقول: قتل الله قاتلک یا بنی وأصلاه نار جهنم، یعز على عمک أن تدعوه وأنت مقتول. ثم أن الحسین (ع) ألقاه على أهل بیته وبکى أهل البیت وابنه عمه تبکی بکاء شدیدا».
۸. مریم، ۱۲.
۹. امثال و حکم دهخدا، ج1. ص ۱۰۹.
۱۰. ژوزف (یوسف) جوگاشویلی معروف به استالین، رهبر و سیاستمدار روسیه شوروی (و. گوری در گرجستان ۱۸۷۹- م. ۱۹۵۳). او از زعمای انقلاب کبیر روسیه و از همکاران لنین است که نخست به سمت دبیر کل حزب کمونیست برگزیده شد. در ۱۹۲۳ رئیس کمیساریاهای روسیه گردید. در ۱۹۴۱ با هیتلر مخالف شد تا در جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹-۱۹۴۵) با کمک انگلیس و آمریکا با آلمان به جنگ بپردازد. وی مدت‌ها با قدرت و استبداد کامل بر روسیه شوروی حکومت راند. رک: فرهنگ معین، ج5، مدخل استالین.
۱۱. ولادیمیر ایلیچ اولیانوف، معروف به لنین، بنیانگذار و رهبر حزب کمونیست و دولت نوین شوروی (و. اولیانورسک ۱۸۷۰- ۱۹۲۴). لنین در سال 1887م با گرفتن مدال طلا دبیرستان سیمبیرسک (نام قدیم اولیانورسک) را به پایان برد و وارد دانشکده حقوق شهر کازان شد، ولی به زودی به علت شرکت در مبارزات دانشجویان اخراج گردید. در همین سال بود که برادر بزرگش الکساندر را به اتهام شرکت در سوء قصد به جان تزار روسیه، الکساندر سوم، دستگیر و اعدام کردند. این ضایعه در روح انقلابی لنین جوان تاثیر عمیقی گذاشت. وی در سال 1888م به کازان برگشت و به حوزه‌های مارکسیستی پیوست و سپس به شهر سامارا رفت و خود در آن‌جا حوزه‌ها و گروه‌های مارکسیستی تشکیل داد. در سال 1891م، لنین به عنوان داوطلب در امتحان دانشکده حقوق پترزبورگ شرکت کرد و با گواهینامه درجه یک فارغ التحصیل شد و در سامارا به کار وکالت پرداخت. او در همین شهر نخستین اثر خود: جنبش‌های جدید کشاورزی و زندگی دهقانان را نوشت. در پائیز 1895م، لنین همه گروه‌های مارکسیستی پترزبورگ را به نام «اتحاد مبارزه برای آزادی طبقه کارگر» متحد ساخت. در ماه دسامبر همان سال لنین بازداشت شد و به زندان افتاد. در آن‌جا، پنهان از چشم ماموران زندان رساله‌ها و کتاب‌های بسیار نوشت که از جمله: رشد سرمایه‌داری در روسیه است. در سال 1897م، برای مدت سه سال لنین به سیبری شرقی و ده سوشنسکی تبعید شد. لنین در تبعیدگاه نیز به کار تالیف و مطالعه ادامه داد و بیش از سی اثر نوشت و به علاوه، درباره سازمان و برنامه حزب طبقه کارگر روسیه نقشه‌های لازم را طرح و تنظیم کرد. پس از پایان تبعید، لنین در تابستان سال 1900م به خارج رفت و با همکاری پلخانف روزنامه«ایسکرا» را انتشار داد و در سال‌های ۱۹۰۱-۱۹۰۲ اثر معروف خود: چه باید کرد؟ را به پایان رساند. در همین زمان بود که ولادیمیر ایلیچ برای نخستین بار زیر مقاله «مساله کشاورزی و منتقدانِ» مارکس را با نام لنین امضا کرد و بعدها بدان معروف شد. در سال 1903م، کنگره حزب سوسیال دموکرات روسیه تشکیل شد و در این کنگره طرفداران لنین که اکثریت را تشکیل می‌دادند به نام گروه بلشویک‌ها و اقلیت مخالف لنین گروه منشویک‌ها را تشکیل دادند. لنین در کتابِ یک گام به پیش و دوگام به پس، نظریات منشویسم را سخت مورد انتقاد قرار داد و تا پایان زندگی مبارزه شدیدی را با آن گروه ادامه داد. پس از آغاز جنگ روس و ژاپن در سال 1904م، لنین به روسیه برگشت و مردم را به تاسیس حکومت کارگران و دهقانان فرا خواند. در کنگره سوم حزب سوسیال دموکرات روسیه که در سال 1905م در بحبوحه انقلاب تشکیل شد، لنین برنامه مشخصی برای حزب بلشویک تنظیم کرد و پس از شکست انقلاب، لنین دوباره در سال 1907م مجبور شد به خارج برود. در مدتی که در کشورهای مختلف اروپایی به سر می‌برد تا سال 1917م که باز به روسیه برگشت، آثار مهمی مانند ماتریالیسم و امپیریوکریتیسیسم، تذکرات انتقادی درباره مساله ملی، راجع به حقوق ملت‌ها در استقلال، و امپریالیسم بالاترین مرحله سرمایه‌داری را نوشت. در ۲ آوریل 1917م بعد از انقلاب بورژوازی ماه فوریه در روسیه، لنین به پطروگراد بازگشت و رهبری حزب و طبقه کارگر روسیه را از نزدیک به دست گرفت و تا انقلاب سوسیالیستی ۲۵ اکتبر 1917م در خفا زیست. در این مدت، باز آثاری مانند: دولت و انقلاب، بلای دهشتناک و راه مبارزه با آن، آیا بلشویک‌ها می‌توانند حکومت را در دست خود نگهدارند؟ و… را به رشته تحریر در آورد. در ۲۳ اکتبر، روز آغاز انقلاب سوسیالیستی، به پیشنهاد لنین کمیته مرکزی حزب بلشویک تصمیم به قیام و انقلاب مسلحانه گرفت. در ۲۵ اکتبر برای رهبری قیام به اسمولنی رفت و، پس از سقوط حکومت بورژوازی موقتی کرنسکی و موفقیت قیام، در ۲۶ اکتبر در کنگره شوراهای سراسر روسیه شعار «صلح و زیستن» را اعلام داشت. از این تاریخ که حکومت به دست بلشویک‌ها افتاد، لنین با عنوان «صدر شورای کمیسرهای خلق» رهبری دولت شوروی را به دست خویش گرفت تا در مارس 1918م پایتخت را از پطروگراد به مسکو منتقل کرد. لنین در ماه مارس 1918م، با وجود مخالفت منشویک‌ها، قرارداد صلح «برست لیتووسک» را با آلمان‌ها بست و جنگ روس و آلمان را پایان داد و مقداری از سرزمین‌های روسیه را به آن دولت واگذار کرد. هم‌چنین، در ماه مارس 1919م، اولین کمیته کمینترن [مخفف کمونیسم انترناسیونال یعنی کمونیسم بین‌المللی] را در مسکو افتتاح کرد و بدین وسیله سومین انترناسیونال کمونیستی ایجاد شد. در 1920م، لنین کتابِ بیماری کودکی (چپ‌روی) در کمونیسم را نوشت و در هشتمین کنگره شوراهای سراسر روسیه که در دسامبر 1920م تشکیل یافت نقشه ایجاد صنایع سنگین را به تصویب رساند. سپس، در کنگره یازدهم، نتایج سیاست اقتصادی نوین به نام «نپ» را ارزیابی کرد و نقشه از بین بردن بقیه سرمایه‌داری را تنظیم کرد. در نتیجه کار زیاد و تاثیر زخمی که در تابستان 1918م از تیر یک تروریست برداشته بود قوای لنین تحلیل می‌رفت و بدین جهت در آخر سال ۱۹۲۲ بیمار شد و در دوره بیماری نیز نامه‌ها، رساله‌ها، و کتاب‌های بیشمار نوشت و در آن‌ها کمیته مرکزی حزب را درباره مسائل گوناگون راهنمایی نمود. در ۲۱ ژانویه 1924م، لنین چشم از جهان فرو بست و جسد مومیایی شده‌اش را پس از اجرای تشریفات باشکوه در آرامگاه لنین در مسکو قرار دادند و هم‌اکنون در معرض دید بازدید کنندگان است [دولت جدید روسیه به دلیل هزینه بالای نگهداری از جسد لنین قصد دارد آن را به خاک بسپارد. ویراستار]. مجموعه آثار لنین در ۵۵ جلد به چاپ رسیده و مهم‌ترین آن‌ها را به اکثر زبان‌های دنیا ترجمه کرده‌اند. رک: فرهنگ معین، ج6، مدخل لنین.
. کمونیسم که آن را در عربی و فارسی «مذهب اشتراکی» می‌گویند، در تاریخچه سیر عقاید ریشه بسیار قدیمی دارد، ولی اصطلاحا از قرن ۱۹ میلادی و به ویژه از سال 1840م رواج یافته است. این عقیده حتی در افسانه‌های خیلی قدیمی مربوط به عصر طلایی ایدآلی که طبق آن همه چیز مشترک و در اختیار عموم قرار داشته است نیز دیده می‌شود و آن را کمونیسم ایدالی گویند که مفهوم آن خیلی وسیع بوده مربوط به امور اقتصادی و اموال و منابع تولید نیست و حتی شامل اشتراک عمومی در زنان و مسائل جنسی هم می‌شود. اما کمونیسم جدید به مفهوم وسیع امروز عبارت است از اعتقاد به لزوم کنترل جامعه (که دولت نماینده آن است) نسبت به کل حیات اقتصادی اجتماع و بالاخص مالکیت کل مشترک عامه نسبت به وسایل تولیدی مانند کارخانجات صنعتی، ماشین‌ها، راه آهن، اراضی، بانک‌ها و…. اما اصطلاح کمونیسم به مفهوم اخص آن که امروزه وجود دارد عبارت است از کمونیسم مارکسیسم که جنبه میلیتاریسم آن مقدم بر عقیده سوسیالیستی قرار گرفته و بیش از هر چیز جنبه میلیتاریست و حالت نظامی دارد. یعنی مفهوم آن پیشرفت مرام را با زور و قوه نظامی در بر داشته و معتقد به حفظ رژیم کونیسم به قوه نظامی است. مظهر کمونیسم معاصر کمونیسم روسیه بود که آئین کارل مارکس را به صورت یک سلاح موثر سیاسی در آورده بود. پیشوایان این فلسفه در زمان معاصر عبارت‌اند از: مارکس، انگلس، و لنین و بزرگ‌ترین قهرمان آن در مرحله اجرا و عمل استالین است. رک: مکتب‌های سیاسی، دکتر بهاء الدین پازارگاد، شماره ۱۳۲، ص ۱۴۸.
۱۳. مؤمنون، ۱۱۵.
۱۴. زمر، ۵۶.
۱۵. گروهی از روایات بر این معنا دلالت می‌کنند. از جمله:
– علی علیه السلام: «إنها نار لا یهدأ زفیرها، ولا یفک أسیرها، ولا یجبر کسیرها، حرها شدید، وقعرها بعید، وماؤها صدید». کنز العمال، ۴۴۲۲۵
– عنه علیه السلام: «احذروا نارا قعرها بعید، وحرها شدید، وعذابها جدید، دار لیس فیها رحمه، ولا تسمع فیها دعوه، ولا تفرج فیها کربه». شرح نهج البلاغه، ابن أبی الحدید، ج ۱۵، ص164.
– عنه علیه السلام: «احذروا نارا حرها شدید، وقعرها بعید، وحلیها حدید».
– عنه علیه السلام: «احذروا نارا لجبها عتید، ولهبها شدید، وعذابها أبدا جدید».
– عنه علیه السلام: «نار شدید کلبها، عال لجبها، ساطع لهبها، متأجج سعیرها، متغیظ زفیرها، بعید خمودها، ذاک وقودها، متخوف وعیدها».
– عنه علیه السلام: «فکیف أستطیع الصبر على نار لو قذفت بشرره إلى الأرض لأحرقت نبتها، ولو اعتصمت نفس بقله لأنضجها وهج النار فی قلتها، وأیما (إنما) خیر لعلی أن یکون عند ذی العرش مقربا؟ أو یکون فی لظى خسیئا مبعدا مسخوطا علیه بجرمه مکذبا؟»
– رسول الله صلى الله علیه وآله: «نارکم هذه جزء من سبعین جزء من نار جهنم، لکل جزء منها حرها».
– رسول الله صلى الله علیه وآله: «لو أن حلقه واحده من السلسله التی طولها سبعون ذراعا، وضعت على الدنیا لذابت الدنیا من حرها».
– رسول الله صلى الله علیه وآله: لو أن سربالا من سرابیل أهل النار علق بین السماء والأرض لمات أهل الدنیا من ریحه». بحار، ج ۸، ص ۲۸۰، ح ۱.
– إمام صادق علیه السلام: «لو أن قطره من الضریع قطرت فی شراب أهل الدنیا لمات أهلها من نتنها».
– رسول الله صلى الله علیه وآله: «لو أن شرره من شرر جهنم بالمشرق، لوجد حرها من بالمغرب». کنز العمال، ج ۳۹۴۸۷.
۱۶. بخشی از دعای کمیل.
۱۷. روایت مشابهی درباره حضرت امام جواد وارد شده است. بحار الأنوار، ج50، ص ۹۱ به نقل از کشف الغمه، ج ۴، ص ۱۸۷ و ۱۸۸: قال محمد بن طلحه: إن أبا جعفر محمد بن علی علیهما السلام لما توفی والده علی الرضا علیه السلام وقدم الخلیفه إلى بغداد بعد وفاته بسنه اتفق أنه خرج إلى الصید فاجتاز بطرف البلد فی طریقه، والصبیان یلعبون، ومحمد واقف معهم وکان عمره یومئذ إحدى عشر سنه فما حولها. فلما أقبل المأمون انصرف الصبیان هاریبن، ووقف أبو جعفر محمد علیه السلام فلم یبرح مکانه فقرب منه الخلیفه فنظر إلیه وکان الله عزو علا قد ألقى علیه مسحه من قبول، فوقف الخلیفه وقال له: یا غلام ما منعک من الانصراف مع الصبیان؟ فقال له محمد مسرعا: یا أمیر المؤمنین لم یکن بالطریق ضیق لاوسعه علیک بذهابی، ولم یکن لی جریمه فأخشاها، وظنی بک حسن إنک لا تضر من لاذنب له فوقفت. فأعجبه کلامه ووجهه، فقال له: ما اسمک؟ قال محمد، قال: ابن من أنت؟ قال: یا أمیر المؤمنین أنا ابن علی الرضا. فترحم على أبیه وساق جواده إلى وجهته و کان معه بزاه. فلما بعد عن العماره أخذ بازیا فأرسله على دراجه فغاب عن عینه غیبه طویله ثم عاد من الجو وفی منقاره سمکه صغیره وبها بقایا الحیاه فعجب الخلیفه من ذلک غایه العجب فأخذها فی یده وعاد إلى داره فی الطریق الذی أقبل منه، فلما وصل إلى ذلک المکان وجد الصبیان على حالهم فانصرفوا کما فعلوا أول مره وأبو جعفر لم ینصرف، ووقف کما وقف أولا. فلما دنا منه الخلیفه قال: یا محمد قال: لبیک یا أمیر المؤمنین قال: ما فی یدی؟ فألهمه الله عزوجل أن قال یا أمیر المؤمنین إن الله تعالى خلق بمشیته فی بحر قدرته سمکا صغارا تصیدها بزاه الملوک والخلفاء فیختبرون بها سلاله أهل النبوه. فلما سمع المأمون کلامه عجب منه، وجعل یطیل نظره إلیه، وقال: أنت ابن الرضا حقا، وضاعف إحسانه إلیه. قال علی بن عیسى: إنی رأیت فی کتاب لم یحضرنی الآن اسمه أن البزاه عادت فی أرجلها حیات خضر وأنه سئل بعض الائمه علیهم السلام فقال قبل أن یفصح عن السؤال: إن بین السماء والارض حیات خضراء تصیدها بزاه شهب، یمتحن بها أولاد الانبیاء وما هذا معناه والله أعلم.
با این حال، در هامش بحار این روایت مردود دانسته شده: هذا بعید غایته، فانه علیه السلام قام بأمر الامامه وله ثمان سنین ولم یکن أن یلعب مع الصبیان، ولا أن یطلع على لعبهم ولهوهم، مقیما على ذلک فان الامام لا یلهو ولا یلعب على أنه کان مقیما بمدینه جده الرسول إلى أن أشخصه المأمون إلى بغداد کما مر وسیأتى لا أنه کامن ببغداد.
حدیثی نیز اشاره به کمال عقل حضرت زین العابدین دارد: مناقب، ابن شهر آشوب، ج ۳، ص ۲۸۰: «ابراهیم بن أدهم، وفتح الموصلی قال کل واحد منهما: کنت أسیح فی البادیه مع القافله فعرضت لی حاجه فتنحیت عن القافله فإذا أنا بصبی یمشی فقلت: سبحان الله بادیه بیداء وصبی یمشی! فدنوت منه وسلمت علیه فرد علی السلام، فقلت له: إلى أین؟ قال: ارید بیت ربی، فقلت: حبیبی انک صغیر لیس علیک فرض ولا سنه، فقال: یا شیخ ما رأیت من هو أصغر سنا منى مات؟ فقلت: أین الزاد والراحله؟ فقال: زادی تقوای وراحلتی رجلای وقصدی مولای، فقلت، ما أرى شیئا من الطعام معک! فقال: یا شیخ هل یستحسن أن یدعوک انسان إلى دعوه فتحمل من بیتک الطعام؟ قلت: لا، قال: الذی دعانی إلى بیته هو یطعمنى ویسقینی، فقلت: ارفع رجلک حتى تدرک، فقال علی الجهاد وعلیه الابلاغ أما سمعت قوله تعالى (والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا وان الله لمع المحسنین)، قال: فبینا نحن کذلک إذا أقبل شاب حسن الوجه علیه ثیاب بیض حسنه فعانق الصبی وسلم علیه فأقبلت على الشاب وقلت له: أسألک بالذی حسن خلقک من هذا الصبی؟ فقال: أما تعرفه! هذا علی ابن الحسین بن علی بن أبی طالب، فترکت الشاب وأقبلت على الضبی فقلت: أسألک بآبائک من هذا الشاب؟ فقال: أما تعرفه؟ هذا أخی الخضر یأتینا کل یوم فیسلم علینا، فقلت: أسألک بحق آبائک لما أخبرتنی بما تجوز المفاوز بلا زاد؟ قال: بلى أجوز بزاد وزادی فیها أربعه أشیاء، قلت: وما هی؟ قال: أرى الدنیا کلها بحذافیرها مملکه الله، وأرى الخلق کلهم عبید الله واماءه وعیاله، وأرى الاسباب والارزاق بید الله، وأرى قضاء الله نافذا فی کل أرض الله، فقلت: نعم الزاد زادک یا زین العابدین وأنت تجوز بها مفاوز الآخره فکیف مفاوز الدنیا».
۱۸. فتح الباری، ابن حجر، ج7، ص166؛ رسائل شهید ثانی، ص110، التحفه السنیه (مخطوط)، جزائری، ص ۵۶.
۱۹. فضیل ابن عیاض (و. سمرقند بین ۱۰۱ تا ۱۰۵- م. مکه 187ق). ولادت وی در سمرقند اتفاق افتاده و از سلیمان تیمی و محمد بن اسحاق و امام جعفر صادق، علیه‌السلام، و سفیان ثوری و چند تن دیگر حدیث شنیده است. فضیل بیشتر عمر خود را در مجاورت خانه خدا به سر برده و بیش از هشتاد سال عمر کرده و در محرم سال 187ق در مکه در گذشته و همانجا مدفون گردیده است. مأثورات او بیشتر در کتب صوفیه چون حلیه الاولیاء ابو نعیم اصفهانی و تذکره الاولیاء عطار آمده است. رک: فرهنگ معین، ج6، مدخل فضیل.
عطار نیشابوری در تذکره الاولیاء می‌نویسد: آن مقدم تائبان، آن معظم نایبان، آن آفتاب کرم و احسان، آن دریای ورع و عرفان، آن از دو کون کرده اعراض، پیر وقت فضیل عیاض، رحمه الله علیه، از کبار مشایخ بود و عیّار طریقت بود و ستوده اقران و مرجع قوم بود و در ریاضات و کرامات شأنی رفیع داشت و در ورع و معرفت بی‌همتا بود. اول حال او آن بود که در میان بیابان مرو و باورد خیمه زده بود و پلاسی پوشیده و کلاهی پشمین بر سر نهاده و تسبیحی در گردن افکنده و یاران بسیار داشتی، همه دزدان و راهزن بودند و شب و روز راه زدندی و کالا به نزدیک فضیل آوردندی که مهتر ایشان بود و او میان ایشان قسمت کردی و آنچ خواستی نصیب خود برداشتی و آن را نسخه کردی و هرگز از جماعت دست نبداشتی و هر چاکری که به جماعت نیامدی او را دور کردی. یک روز، کاروانی شگرف می‌آمد و یاران او کاروان گوش می‌داشتند. مردی در میان کاروان بود و آواز دزدان شنوده بود. دزدان را بدید. بدره زر داشت. تدبیر می‌کرد که این را پنهان کند. با خویشتن گفت: بروم و این بدره را پنهان کنم تا اگر کاروان بزنند این بضاعت سازم. چون از راه یکسو شد، خیمه فضیل بدبد، به نزدیک خیمه او را دید به جامه و صورت زاهدان. شاد شد و آن بدره به امانت بدو سپرد. فضیل گفت: برو و در آن کنج خیمه بنه! مرد چنان کرد و بازگشت. به کاروانگاه رسید. کاروان زده بودند، همه کالاها برده و همه مردمان بسته و افکنده. همه را دست بگشاد و چیزی که باقی مانده بود جمع کردند و برفتند و آن مرد به نزدیک فضیل آمد تا بدره بستاند. او را دید با دزدان نشسته و کالاها قسمت می‌کردند. مرد چون چنان بدید گفت: بدره زر خویش به دزد دادم! فضیل او را از دور بدید، بانگ کرد. مرد چون بیامد گفت چه حاجت است. گفت: همانجا که نهاده‌ای، برگیر و برو! مرد به خیمه در رفت و بدره برداشت و برفت. یاران گفتند: آخر ما در همه کاروان یک درم نقد نیافتیم، تو ده هزار درم باز می‌دهی؟ فضیل گفت: این مرد به من گمان نیکو برد. من نیز به خدای گمان نیکو برده‌ام که مرا توبه دهد. گمان او راست گردانیدم تا حق گمان من راست گرداند! بعد از آن، روزی کاروانی بزدند و کالا ببردند و بنشستند و طعام می‌خوردند. یکی از اهل کاروان پرسید که مهتر شما کدام است؟ گفتند: با ما نیست. از آن سوی درختی است بر لب آبی، آن‌جا نماز می‌کند. گفت: وقت نماز نیست! گفت: تطوّع کند. گفت: با شما نان نخورد؟ گفت: روزه است. گفت: رمضان نیست! گفت: تطوّع دارد. این مرد را عجب آمد. به نزدیک او شد. با خشوعی نماز می‌کرد. صبر کرد تا فارغ شد. گفت: الضدان لا یجتمعان! روزه و دزدی چگونه بود؟ و نماز و مسلمان کشتن با هم چه کار؟ فضیل گفت: قرآن دانی؟ گفت: دانم. گفت: نه آخر حق تعالی می‌فرماید: وآخرون اعترفوا بذنوبهم خلطوا عملاً صالحاً و آخر سیئاً؟ مرد هیچ نگفت و از کار او متحیر شد. نقل است که پیوسته مروتی و همتی در طبع او بود، چنان‌که اگر در قافله زنی بودی کالای وی نبردی و کسی که سرمایه او اندک بودی مال او نستدی و با هر کس به مقدار سرمایه چیزی بگذاشتی و همه میل به صلاح داشتی. و در ابتدا، به زنی عاشق بود. هر چه از راه زدن به دست آوردی بر او آوردی و گاه و بیگاه بر دیوارها می‌شدی در هوس عشق آن زن و می‌گریست. یک شب، کاروانی می‌گذشت. در میان کاروان، یکی قرآن می‌خواند، این آیت به گوش فضیل رسید: الم یإن للذین آمنوا أن تخشع قلوبهم لذکر الله؟ آیا وقت نیامد که این دل خفته شما بیدار گردد؟ تیری بود که بر جان او آمد. چنان آیت به مبارزت فضیل بیرون آمد و گفت: ای فضیل، تا کی تو راه زنی؟ گاه آن آمد که ما نیز راه تو بزنیم! فضیل از دیوار فرو افتاد و گفت: گاهِ گاه آمد، از وقت نیز بر گذشت! سراسیمه و کالیو و خجل و بیقرار، روی به ویرانه‌ای نهاد. جماعتی کاروانیان بودند، می‌گفتند: برویم! یکی گفت: نتوان رفت که فضیل بر راه است! فضیل گفت: بشارت شما را که او توبه کرد! پس، همه روز می‌رفت و می‌گریست و خصم خشنود می‌کرد تا در باورد جهودی بماند. ازو بحلّی می‌خواست، بحل نمی‌کرد. آن جهود با جمع خود گفت: امروز روزی است که بر محمدیان استخفاف کنیم! پس گفت: اگر می‌خواهی بحلّت کنم- تلّی ریگ بود که برداشتن آن در وسع آدمی دشوار بودی مگر به روزگار –گفت: این از پیش برگیر! فضیل از سر عجز پاره پاره می‌انداخت و کار کجا بدان راست می‌شد؟ همی چون در ماند، سحرگاهی بادی در آمد و آن را ناپدید کرد. جهود چون چنان دید متحیر شد، گفت: من سوگند دارم که تا تو مرا مال ندهی من بحلّت نکنم! اکنون، دست بدین زیر نهالی کن و آن‌جا زر مشتی برگیر و مرا ده، سوگند من راست شود و تو را بحل کنم. فضیل به خانه جهود آمد و جهود خاک در زیر نهالی کرده، پس دست به زیر نهالی در کرد و مشتی دینار برداشت و او را داد. جهود گفت: اسلام عرضه کن! اسلام عرضه کرد تا جهود مسلمان شد. پس گفت: دانی که چرا مسلمان گشتم؟ از آن‌که تا امروز درستم نبود که دین حق کدام است. امروز درست شد که دین حق اسلام است، از بهر آن‌که در تورات خوانده‌ام که هر که توبه راست کند، دست که بر خاک نهد زر شود. من خاک در زیر نهالی کرده بودم آزمایش تو را. چون دست به خاک بردی، زر گشت. دانستم که توبه تو حقیقت است و دین تو حق است…. رک: تذکره الاولیاء عطار، ج1، باب ۹.
۲۰. محاسن، أحمد بن محمد بن خالد برقى، ج1، ص192: عن محمد بن خالد، عن عبد الله بن الفضل النوفلی، عن أبیه، عن أبی عبد الله علیه السلام، قال: قال رسول الله صلى الله علیه وآله: خلق الله العقل فقال له: أدبر فأدبر، ثم قال له: أقبل فأقبل، ثم قال: ما خلقت خلقا أحب إلی منک. قال: فأعطى الله محمدا صلى الله علیه وآله تسعه وتسعین جزءا ثم قسم بین العباد جزءا واحدا.
ینابیع الموده، قندوزی، ج3، ص211: «واعلم أن محمدا هو صوره العنصر الاعظم، والامام علی صوره العقل الکل، وهو القلم الاعلى لهذا العالم».
۲۱. غزلی است از حافظ شیرازی با این مطلع: ساقیا آمدن عید مبارک بادت/ وان مواعید که کردی مرود از یادت.
۲۲. رعد، 19ـ24 «یعلم أنما أنزل إلیک من ربک الحق کمن هو أعمى إنما یتذکر أولو الالباب * الذین یوفون بعهد الله ولا ینقضون المیثاق * والذین یصلون ما أمر الله به أن یوصل ویخشون ربهم ویخافون سوء الحساب * والذین صبروا ابتغاء وجه ربهم وأقاموا الصلاه وأنفقوا مما رزقناهم سرا وعلانیه ویدرءون بالحسنه السیئه أولئک لهم عقبى الدار * جنات عدن یدخلونها ومن صلح من آبائهم وأزواجهم وذریاتهم والملائکه یدخلون علیهم من کل باب * سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبى الدار».
۲۳. درباره حیا روایات فراوانی وجود دارد. از جمله:
– إمام صادق علیه السلام: «الحیاء نور جوهره صدر الإیمان، وتفسیره التثبت عند کل شئ ینکره التوحید والمعرفه». مصباح الشریعه، ص510.
– امام علی علیه السلام: «الحیاء سبب إلى کل جمیل». بحار، ج77، ص211، ح1.
– رسول الله صلى الله علیه وآله: «الحیاء لا یأتی إلا بخیر». کنز العمال، ح5763
– امام علی علیه السلام: «أحسن ملابس الدنیا الحیاء». غرر الحکم، ح2997.
۲۴. مسالک الأفهام، شهید ثانی، ج14، ص ۱۶۹: «من لا حیاء له یصنع ما شاء، کما ورد فی الخبر».
۲۵. حج، ۲۴: «وهدوا إلى الطیب من القول وهدوا إلى صراط الحمید». اعراف، ۲۰۵: «واذکر ربک فی نفسک تضرعا وخیفه ودون الجهر من القول بالغدو والآصال ولا تکن من الغافلین».
۲۶. اعراف، ۲۰۱: «إن الذین اتقوا إذا مسهم طائف من الشیطان تذکروا فإذا هم مبصرون».
۲۷. یوسف، ۷۰: «فلما جهزهم بجهازهم جعل السقایه فی رحل أخیه ثم أذن مؤذن أیتها العیر إنکم لسارقون».
۲۸. تفسیر قمی، ج1، ص351 و قصص الانبیاء جزائری، ص193: «…فکتب الیه یعقوب علیه السلام: بسم الله الرحمن الرحیم. من یعقوب اسرائیل الله ابن اسحق بن ابراهیم خلیل الله اما بعد فقد فهمت کتابک تذکر فیه انک اشتریت ابنی واتخذته عبدا وان البلاء موکل ببنی آدم ان جدی ابراهیم القاه نمرود ملک الدنیا فی النار فلم یحترق وجعلها الله علیه بردا وسلاما وان ابى اسحق امر الله تعالى جدی ان یذبحه بیده (طائفه‌ای از جمهور و… قائلند که کسی که خدا دستور ذبح او را داد اسحق بود نه اسماعیل). فلما اراد ان یذبحه فداه الله بکبش عظیم وانه کان لی ولد لم یکن فی الدنیا احد احب الی منه وکان قره عینی وثمره فؤادی فاخرجوه اخوته ثم رجعوا الی وزعموا ان الذئب اکله فاحدودب لذلک ظهری وذهب من کثره البکاء علیه بصری وکان له اخ من امه کنت آنس به فخرج مع اخوته إلى ملکک لیمتاروا لنا طعاما فرجعوا وذکروا انه سرق صواع الملک وانک حبسته وانا اهل بیت لا یلیق بنا السرق ولا الفاحشه وانا اسألک بآله ابراهیم واسحق ویعقوب إلا ما مننت علی به وتقربت إلى الله ورددته الی.
فلما ورد الکتاب على یوسف اخذه ووضعه على وجهه وقبله وبکى بکاء شدیدا ثم نظر إلى اخوته فقال (هل علمتم ما فعلتم بیوسف واخیه إذ انتم جاهلون فقالوا ءانک لانت یوسف فقال انا یوسف وهذا اخی قد من الله علینا انه من یتق ویصبر فان الله لا یضیع اجر المحسنین). فقالوا کما حکى الله عزوجل (لقد آثرک الله علینا وان کنا لخاطئین قال لا تثریب علیکم الیوم) ای لا تعییر (یغفر الله لکم وهو ارحم الراحمین).
۲۹. اعراف، ۱۷۹: «ولقد ذرأنا لجهنم کثیرا من الجن والانس لهم قلوب لا یفقهون بها ولهم أعین لا یبصرون بها ولهم آذان لا یسمعون بها أولئک کالانعام بل هم أضل أولئک هم الغافلون». فرقان، ۴۴: «أم تحسب أن أکثرهم یسمعون أو یعقلون إن هم إلا کالانعام بل هم أضل سبیلا».
۳۰. المقنع، شیخ صدوق، ص300: امام صادق علیه السلام: «وعلیک بمجالسه أهل الدین، فإن فیها شرف الدنیا والآخره». فقه الرضا، علی بن بابویه، ص360: «عن العالم علیه السلام: «لا یعطی الله الدین إلا أهل خاصته وصفوته من خلقه». و «وروی أن الله تبارک وتعالى یعطی الدنیا من یحب ومن لا یحب، ولا یعطی الدین إلا من یحبه».
استاد حسین انصاریان
