عقل کلید گنج سعادت – قسمت چهارم – عقل نور الهی است

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین وصلّی الله علی جمیع الأنبیاء والمرسلین وصلّ علی محمّد وآله الطاهرین.امام صادق، علیه‌السلام، ساختمان عقل را، که از بزرگ‌ترین نعمت‌هاى حضرت حق به انسان است، مرکب از چهار حقیقت مى‏دانند: علم و نور و قدرت و مشیّت. ترکیب این چهار حقیقت، در وجود انسان، عنصر عقل را تشکیل مى‏دهند و این وجه تمایز عقل از سایر اعضای بدن است، زیرا هیچ عضوی در بدن انسان چنین ترکیباتى ندارد. البته، ممکن است بعضى از این چهار حقیقت در غیر عقل نیز به کار رفته باشند، ولى در هیچ ناحیه‏اى از نواحی وجود، به‌جز عقل، این چهار حقیقت به صورت جمع وجود ندارند. در گفتار پیشین، به اختصار درباره مشیت و قدرت و معرفت مباحثی طرح گردید. در این گفتار، به موضوع نور و مفهوم آن، که در حقیقتِ عقل به کار رفته است، می‌پردازیم. برای تبیین بهتر موضوع، به سبب اهمیت و عظمتی که این مساله دارد، چاره‌ای  نیست جز این‌که به سراغ کتاب خدا برویم و سیری کوتاه در آیات قرآن کریم داشته باشیم.

– نور در قرآن

– واحد بودن حقیقت نور

– بدون قرآن نمی‌شود

– فیل همه چیز بود مگر فیل

– جلوه دیگرى از نور

– نور بودن علم و عقل

– عقل نور است

– نماز امیرالمومنین بر سهل بن حنیف

– ارزش مالک اشتر در نزد امیرالمومنین

– از مالک بیاموزیم

– نامه‌ای از محبوب

اصفهان – مسجد سید – صفر ۱۳۷۴

پی‌نوشت:

.  واژه نور در قرآن ۴۲ بار به صورت مفرد به کار رفته است.

. بحار الأنوار، ج4، ص145: «قال أبو عبد الله علیه السلام: «خلق الله المشیئه قبل الاشیاء ثم خلق الاشیاء بالمشیئه».

. فصلت، ۱۱: «ثم استوى إلى السماء وهی دخان فقال لها وللارض ائتیا طوعا أو کرها قالتا أتینا طائعین». دخان، ۱۰: «فارتقب یوم تأتی السماء بدخان مبین».

. برای اطلاع بیشتر از نظر دانشمندان امروز رک: استفن ویلیام هاوکینگ، تاریخچه زمان از وقوع انفجار بزرگ تا تشکیل سیاهچالها، ترجمه حبیب الله دادفرما، کیهان، چ4، ۱۳۸۶.

. اشاره است به این آیه: «انما قولنا لشیء اذا اردناه ان نقول له کن فیکون». نحل، ۴۰.

. مصرعی از یک بیت شعر و مثلی است معروف در میان اهل عرفان.

. الفصول المهمه فی أصول الأئمه، حر عاملی، ج ۱، ص154: «…قول الصادق علیه‌السلام: «کان الله ولم یکن معه شئ».

. نساء، ۱۷۴.

. بقره، 1ـ2.

. مصباح المتهجد، شیخ طوسی، ص583؛ اقبال الاعمال، ج1، ص158 (بخشی از دعای ابوحمزه ثمالی).

. مثنوی معنوی، دفتر سوم، حکایت پیل و هندوان.

. بقره، ۲۵۷.

. از امام صادق علیه‌السلام است. بحار الأنوار، ج1، ص224. این روایت متواتر معنوی است و در الفاظ آن اختلاف فراوان دیده می‌شود و به شکل‌های مختلف از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله و امام صادق علیه‌السلام روایت شده است. مرحوم شهید ثانی در منیه المرید، ص167 در این باره می‌نویسد: «…لان العلم کما قال بعض الاکابر [هو الغزالی فی إحیاء علوم الدین، ج1، ص43] عباده القلب وعمارته وصلاه السر، وکما لا تصح الصلاه – التی هی وظیفه الجوارح – إلا بعد تطهیرها من الاحداث والاخباث، فکذلک لا تصح عباده الباطن إلا بعد تطهیره من خبائث الاخلاق. ونور العلم لا یقذفه الله تعالى فی القلب المنجس بالکدورات النفسیه والاخلاق الذمیمه، کما قال الصادق علیه السلام: لیس العلم بکثره التعلم، وإنما هو نور یقذفه الله تعالى فی قلب من یرید الله أن یهدیه… ونحوه قال ابن مسعود: لیس العلم بکثره الروایه إنما العلم نور یقذف فی القلب. وبهذا یعلم أن العلم لیس هو مجرد استحضار المعلومات الخاصه، وإن کانت هی العلم فی العرف العامی، وإنما هو النور المذکور الناشئ من ذلک العلم الموجب للبصیره والخشیه لله تعالى».

. انعام، ۱۲۵.

. تفسیر المیزان، ج7، ص348: «عن ابن مسعود قال: قال رسول الله صلى الله علیه وآله وسلم حین نزلت هذه الایه: (فمن یرد الله أن یهدیه یشرح صدره للاسلام) قال: إذا أدخل الله النور القلب انشرح وانفسح. قالوا: فهل لذلک آیه یعرف بها؟ قال: الانابه إلى دار الخلود والتجافى عن دارالغرور والاستعداد للموت قبل نزول الموت».

. کافی، ج1، ص ۲۹: «عن أبی عبد الله علیه السلام فی حدیث طویل: أن أول الامور ومبدأها وقوتها وعمارتها التی لا ینتفع شئ إلا به، العقل الذی جعله الله زینه لخلقه ونورا لهم، فبالعقل عرف العباد خالقهم، وأنهم مخلوقون». کافی، ج1، ص21: «أبو عبد الله علیه السلام: إن الله عزوجل خلق العقل وهو أول خلق من الروحانیین عن یمین العرش من نوره فقال له: أدبر فأدبر، ثم قال له: أقبل فأقبل، فقال الله تبارک وتعالى: خلقتک خلقا عظیما و کرمتک على جمیع خلقی».

. کافی، ج2، ص589 (دعای کمیل).

. در حدیث مشابهی آمده است (کافی، ج1، ص27): «قال أمیرالمؤمنین علیه السلام: من استحکمت لی فیه خصله من خصال الخیر احتملته علیها واغتفرت فقد ما سواها ولا أغتفر فقد عقل ولا دین، لأن مفارقه الدین مفارقه الأمن فلا یتهنأ بحیاه مع مخافه، وفقد العقل فقد الحیاه، ولا یقاس إلا بالأموات».

. کافی، ج1، ص21 از امام صادق علیه السلام: «…فأعطاه (للجهل) خمسه وسبعین جندا فکان مما أعطى العقل من الخمسه والسبعین الجند: «الخیر وهو وزیر العقل وجعل ضده الشر وهو وزیر الجهل، والایمان وضده الکفر، والتصدیق وضده الجحود، والرجاء وضده القنوط، والعدل وضده الجور، والرضا وضده السخط، والشکر وضده الکفران، والطمع وضده الیأس، والتوکل وضده الحرص، والرأفه وضدها القسوه، والرحمه وضدها الغضب، والعلم وضده الجهل، والفهم وضده الحمق، والعفه وضدها التهتک، والزهد وضده الرغبه، والرفق وضده الخرق، والرهبه وضدها الجرأه، والتواضع وضده الکبر، والتؤده وضدها التسرع، والحلم وضدها السفه، والصمت وضده الهذر، والاستسلام وضده الاستکبار، والتسلیم وضده الشک، والصبر وضده الجزع، والصفح وضده الانتقام، والغنى وضده الفقر، والتذکر وضده السهو، والحفظ وضده النسیان، والتعطف وضده القطیعه، والقنوع وضده الحرص، والمؤاساه وضدها المنع، والموده وضدها العداوه، والوفاء وضده الغدر، والطاعه وضدها المعصیه، والخضوع وضده التطاول، والسلامه وضدها البلاء، والحب وضده البغض، والصدق وضده الکذب، والحق وضده الباطل، والأمانه وضدها الخیانه، والاخلاص وضده الشوب، والشهامه وضدها البلاده، والفهم وضده الغباوه، والمعرفه وضدها الانکار، والمداراه وضدها المکاشفه، وسلامه الغیب وضدها المماکره، والکتمان وضده الإفشاء، والصلاه وضدها الاضاعه، والصوم وضده الإفطار، والجهاد وضده النکول، والحج وضده نبذ المیثاق، وصون الحدیث وضده النمیمه، وبر الوالدین وضده العقوق، والحقیقه وضدها الریاء، والمعروف وضده المنکر، والستر وضده التبرج، والتقیه وضدها الإذاعه، والإنصاف وضده الحمیه، والتهیئه وضدها البغی، والنظافه وضدها القذر، والحیاء وضدها الجلع، والقصد وضده العدوان، والراحه وضدها التعب والسهوله وضدها الصعوبه، والبرکه وضدها المحق، والعافیه وضدها البلاء، والقوام وضده المکاثره، والحکمه وضدها الهواء، والوقار وضده الخفه، والسعاده وضدها الشقاوه، والتوبه وضدها الإصرار، والاستغفار وضده الاغترار، والمحافظه وضدها التهاون، والدعاء وضده الاستنکاف، والنشاط وضده الکسل، والفرح وضده الحزن، والالفه وضدها الفرقه والسخاء وضده البخل».

. از گلستان سعدی است.

. شرح مئه کلمه، ابن میثم البحرانی، ص75: «الکلمه الرابعه عشر: قوله علیه السلام: نعمه الجاهل کروضه فی مزبله. اقول: النعمه فی الاصل هی المال وقد کثر استعماله حتى قیل فی کل کمال یلحق الانسان انه نعمه اما بحسب الاشتراک اللفظى أو المعنوی والروضه مستنقع الماء ومنبت الخضر، والمزبله موضع الزبل ومرماه والمقصود الذاتی من هذه الکلمه بیان ان الجاهل وان حصل على النعمه الدنیاویه بأجمعها فهى غیر لائقه به وهو غیر صالح لان یکون محلا لها ومع ذلک فلابد ان تزول عنه وتقریر ذلک ان النعمه قد تکون نعمه باقیه وهى الکمال النفسانی، وقد تکون نعمه فانیه وهى الکمال البدنی، وعلى التقدیرین فقد تحصلان معا للانسان الواحد وقد یخلو منهما وقد یحصل له احداهما دون الاخرى والاول آخذ بطرفی السعادتین، هذا عطاؤنا فامنن أو امسک بغیر حساب، وان له عندنا لزلفى وحسن مآب، والثانى حاصل على خسران الصفقتین، خسر الدنیا والاخره وذلک هو الخسران المبین، والثالث ان حصل على النعمه الباقیه فهو فی عیشه راضیه فی جنه عالیه، وان اشتمل على النعمه الفانیه فقط فامه هاویه، الذى جمع مالا وعدده * یحسب ان ماله أخلده * کلا لینبذن فی الحطمه، والاشاره فی هذه الکلمه الى صاحب هذه النعمه. واما تشبیهه علیه السلام لهذه النعمه بالروضه الکائنه فی المزبله فبیانه من وجهین احدهما – ان المزبله لا یبقى الماء فیها بل عن قلیل تکون یبسا لا نداوه فیها فکذلک الجاهل تکون نعمته معرضه للزوال فهى ان لم تزل فی حیاته فلابد من زوالها بموته. الثانی – ان المزبله لما کانت محل النجاسه کانت غیر لائقه لاستنقاع الماء المنتفع به فیها فکذلک الجاهل ذو المال لما کان غیر واضع للاشیاء مواضعها من حیث انه جاهل وغیر مصرف لذلک المال کما ینبغى وفى الوجه الذى ینبغى لعدم العلم بالوجوه والمصارف لاجرم کان غیر لائق لان یکون محلا لها إذا کان غیر منتفع بها بوجه. ویحتمل وجها آخر وذلک ان العاده فی الروضه ان تعشب وتخضر بسبب استنقاع الماء فیها فربما تبقى هذه الاعشاب وتلک الخضره زمانا لجوده الارض وحفضها للنداوه وانما وزاد ما ینتفع به الحیوان فإذا کانت الروضه فی مزبله لم تکن لائقه للانتفاع بخضرتها فی مسره وابتهاج وغیر ذلک ولم یکن للحیوان علیها اعتماد فی مرعى فکذلک حال الانسان مع النعمه الحاضره ان کان عالما بمصارفها واضعا لها فی مواضعها کان کروضه فی ارض حره ینتفع هو بها (فیدخر) فی الدنیا والاخره حمدا جمیلا وثوابا جزیلا وینتفع غیره بنضاره خضرتها ونداوه عشبتها، وان کان جاهلا غیر واضع لها فی مواضعها کان کالروضه فی مزبله غیر منتفع بها، وهذه الوجود محتمله لبیان هذا المثل وتلک الامثال نضربها للناس لعلهم یتفکرون».

– بحار الأنوار، ج89، ص22: من خطبه له علیه السلام: «واعلموا أنه لیس من شئ إلا ویکاد صاحبه یشبع منه ویمله إلا الحیاه فانه لا یجد فی الموت راحه، وإنما ذلک بمنزله الحکمه التی هی حیاه للقلب المیت، وبصر للعین العمیاء، وسمع للاذن الصماء، وری للظمآن، وفیها الغنا کله والسلامه. کتاب الله تبصرون به وتسمعون به وینطق بعضه ببعض، ویشهد بعضه على بعض، ولا یختلف فی الله، ولا یخالف بصاحبه عن الله، قد اصطلحتم على الغل فیما بینکم، ونبت المرعى على دمنکم وتصافیتم على حب الآمال، وتعادیتم فی کسب الاموال، لقد استهام بکم الخبیث، وتاه بکم الغرور والله المستعان على نفسی وأنفسکم».

. بقره، ۱۷۲.

. المحلى، ابن حزم، ج1، ص12: «عن النبی صلى الله علیه وسلم قال: «قال الله عزوجل: أعددت لعبادی الصالحین ما لا عین رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر».

– این تعبیر درباره دوستداران علی علیه‌السلام نیز آمده است: جواهر الکلام، شیخ جواهری، ج4، ص340: «عن الصادق عن آبائه علیهم السلام عن النبی صلى الله علیه وآله: «یا أبا الحسن ان الله تعالى جعل قبرک وقبر ولدک بقاعا من بقاع الجنه وعرصه من عرصاتها، وان الله تعالى جعل قلوب نجباء من خلقه وصفوه من عباده تحن الیکم، ویحمل المذله والاذى فیکم، ویعمرون قبورکم ویکثرون زیارتها تقربا منهم إلى الله تعالى وموده منهم لرسوله، یا علی أولئک المخصوصون بشفاعتی الواردون حوضی، وهم زواری غدا فی الجنه، یا علی من عمر قبورکم وتعاهدها فکانما أعان سلیمان على بناء بیت المقدس، ومن زار قبورکم عدل له ثواب سبعین حجه بعد حجه الاسلام، وخرج من ذنوبه حتى یرجع من زیارتکم کیوم ولدته أمه، فابشر وبشر أولیائک ومحبیک منا السلام وقره العین بما لا عین رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر».

. اختیار معرفه الرجال، شیخ طوسی، ج1، ص161: «فی سهل بن حنیف رضى الله تعالى عنه. سهل بن حنیف باهمال الحاء المضمومه قبل النون المفتوحه واسکان المثناه من تحت قبل الفاء، ابن واهب أبو ثابت الانصاری العقبی البدری الاحدی، من النقباء الاثنی عشر. عده البرقی وأخاه عثمان بن حنیف من شرطه الخمیس. وقال الفضل بن شاذان: انه من السابقین الذین رجعوا إلى أمیر المؤمنین علیه السلام. والشیخ رحمه الله تعالى فی کتاب الرجال أورده فی باب من روى عن النبی صلى الله علیه وآله من الصحابه. ثم ذکره فی أصحاب أمیر المؤمنین علیه السلام فقال: سهل بن حنیف أنصارى عربی، وکان والیه على المدینه، یکنی أبا محمد. وقال الذهبی من العامه فی مختصره: سهل بن حنیف الاوسی بدری جلیل، عنه ابن أبی لیلى وأبو وائل، مات ۳۸، وکبر علیه علی علیه السلام ستا. قلت: وذلک بعد الرجوع من صفین. فی صحیح البخاری بأسناده عن أبی حصین قال: قال أبو وائل: لما قدم سهل بن حنیف من صفین أتیناه نستخبر فقال: اتهموا الرأى فلقد رأیتنی یوم أبی جندل، ولو ا

استاد حسین انصاریان