پرسش های پیرامون غیبت امام زمان علیه السلام

به نام خدا

پرسش: آیا امام زمان (عج) ازدواج کرده و فرزند دارد ؟

پاسخ: دلیل معتبری نداریم که موضوع ازدواج حضرت مهدی(ع) و وجود فرزند برای ایشان را به طور قطع، اثبات یا نفی کند. البته برخی برای اثبات ازدواج حضرت دلیل آورده‌اند که ازدواج سنت پیامبر است و امام مهدی(ع) حتما به سنت پیامبر عمل می‌کند، ولی باید گفت: آن حضرت در شرایط غیبت به سر می‌برد که یک زندگی استثنائی است. بنابراین، امکان دارد که ازدواج را تا عادی شدن زندگی خود به تاخیر اندازد.
در عین حال، اگر حضرت، در همه عمر شریفشان یک بار هم ازدواج کرده باشد و در زمانی محدود همسری داشته باشد؛ به سنت نبوی عمل کرده‌اند و لزومی ندارد که حضرت همیشه همسر و فرزندانی داشته باشد.
در مقابل برخی دیگر، ازدواج و همسر و فرزند داشتن را هم منافی با امر غیبت دانسته‌اند و هم از لحاظ اجتماعی، قابل سوء استفاده.
همچنین در روایتی نقل شده است: به امام رضا(ع) عرض کردیم: برای ما روایت شده که امام از دنیا نمی‌رود تا آنکه نسل خود را ببیند. حضرت فرمود: آیا در خصوص این حدیث گفته نشده « الا القائم» یعنی به جز قائم.(اثبات الوصیه، ص201)
بنابراین درباره ازدواج و همسر و فرزند داشتن آن حضرت یا نفی آن به صورت قاطع نمی‌توان سخن گفت. علاوه بر اینکه این مسأله یکی از مباحث فرعی در میان مباحث مهدویت است که اطلاع نداشتن از آن، ضرری ندارد و پی‌گیری آن نیز ثمری ندارد.

پرسش: آیا امام زمان (ع) در چاه رفته است ؟

پاسخ: خیر، این حرف صحیح نیست. منزل امام زمان(ع) در شهر سامرا دارای سردابی بود که امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) در آنجا به عبادت مشغول بودند. پس از رحلت امام حسن عسکری(ع) امام زمان(ع) یک بار در سرداب که محل عبادت بود دیده شد و پس از آن در پرده غیبت قرار گرفت. هر چند قبل از آن (در زمان زنده بودن پدر) نیز زندگی مخفیانه داشت وکسی ایشان را نمی‌دید. بنابراین سرداب محلی است که غیبت امام زمان در سال ۲۶۰ هـ.ق (پس از شهادت پدر) از آنجا آغاز گشت.

پرسش: آیا انسان های در زمان غیبت امام با انسان های در زمان حضور ائمه مساوی هستند؟ آیا این تبعیض و ظلم نیست که ما از حضور ظاهری امام محرومیم؟

پاسخ: ما نیز دارای امام و پیشوایی هستیم که در میان ما حضور دارد، و ما از هدایت‌ها و عنایت‌ها و برکات وجودی او بهره می‌بریم، هر چند که در بیشتر موارد الطاف آن بزرگوار به صورت غیر مستقیم شامل ما شده و دعاهای ما به برکت آن بزرگوار مستجاب می‌شود و ما متوجه نمی‌شویم. البته در مواردی نیز الطاف امام مهدی(ع) به صورت مستقیم به انسان‌ها رسیده و آنها متوجه می‌شوند.
ناگفته نماند که دورانی که ما در آن زندگی می‌کنیم دوران غیبت است، و این طبیعی است که از برخی بهره‌ها محروم باشیم. ولی باید توجه داشت که علت غیبت حضرت، عملکرد نامطلوب انسان‌ها بوده است. زیرا آنان با کنار گذاشتن اهل بیت و تنها گذاشتن آنان باعث این محرومیت شدند. همانگونه که طولانی شدن امر غیبت نیز به علت کوتاهی مردم و عدم توجه آنان به امام است.
باید دانست: امام مهدی(عج) زمانی ظهور می‌کند که شرایط آن فراهم شده باشد؛ یعنی، افرادی باشند که واقعا یار و یاور امام(عج) باشند. او را شناخته و ایمان قوی به او و اهدافش داشته باشند و لحظه ای دست از یاری و حمایت بر ندارند. از طرفی مردم آمادگی پذیرش حضرت را واقعا داشته باشند و خواستار ظهورش شوند… و این زمانی است که مردم در زندگی خود یاد حضرت را زنده کنند و اعمال و رفتار و کردارشان به گونه ای باشد که نشان دهند منتظر ظهورند. وضعیت مردم جهان نیز به گونه‌ای باشد که منتظر ظهور مرد آسمانی باشند.
البته خداوند مهربان لطف بیکرانش هر چند شامل همه مردم است ولی به مردم زمان غیبت عنایت دیگری دارد. از این رو در روایت هست که نماز‌ها و اعمال مردم در زمان غیبت از ثواب بیشتری برخوردار است همانگونه که توبه و استغفار راحت‌تر پذیرفته می‌شود.

پرسش: امام مهدع (عج) به چه صورت غیبت کرده است ؟ چه فرقی با عقائد اهل سنت دارد ؟

پاسخ: «غیبت» یعنی پنهان بودن، مراد از غیبت امام زمان(عج) این است که ایشان زندگی پنهانی دارد. با توجه به روایات می‌توان دریافت مراد از پنهان زیستی حضرت مهدی(عج) این است که مردم ایشان را نمی‌شناسند. یعنی آن بزرگوار در میان مردم می‌باشد و آنان او را می‌بینند؛ ولی نمی‌دانند او همان امام زمان(عج) می‌باشد. لذا غیبت حضرت(عج) به حضرت یوسف(ع) تشبیه شده است که با اینکه برادرانش برای خرید گندم به مصر رفتند و او را دیدند، ولی وی را نشناختند. البته در مواردی بدن حضرت نیز دیده نمی‌شود.
اکثر اهل سنت چون معتقدند امام مهدی(عج) به دنیا نیامده است، لذا برای ایشان غیبتی قائل نیستند.

پرسش: امام مهدی کدام موضوع را دلیل محروم ماندن شیعیان از سعادت وجود خود دانست ؟

پاسخ: آن حضرت اتحاد در وفاداری به ولایت و امامت را مانع ملآقات و عدم ظهور دانسته‌اند. این موضوع در یکی از نامه‌های امام زمان(ع) به شیخ مفید مطرح شده است. حضرت مهدی(ع) می‌فرماید: «ولو ان اشیاعناوفقهم الله لطاعته علی اجتماع من القلوب فی الوفاء بالعهد علیهم لما تأخر عنهم الیمن بلقائنا و لتعجلت لهم السعاده بمشاهدتنا علی حق المعرفه و صدقها منهم بنا فما یحبسنا عنهم الا ما یتصل بنا مما نکرهه و لانؤثره منهم و الله المستعان و هو حسبنا و نعم الوکیل»؛ «اگر همه شیعیان ما ـ که خداوند در طاعت خویش آنها را موفق بدارد ـ بر وفا به عهد و پیمانی که با ما بسته‌اند، با یکدیگر متحد و یکدل می‌شد؛ هرگز سعادت دیدار و ملآقات ما به تأخیر نمی‌افتاد و دیدار و مشاهده ما ـ که بر اساس معرفت و شناختی صادقانه است ـ به زودی برای آنان رخ می‌داد. آنچه که مانع می‌شود ما بر آن طلوع کنیم اعمالی است که ما آن را زشت می‌شماریم و نمی‌پسندیم.
پس اگر شیعیان با میل قلبی و رغبت، به امام زمان(ع) توجه و از اعمال نا پسند دوری کنند و به عهد و پیمان با ولایت و امامت استوار باشند، به دیدار آن حضرت و دولت کریمه او نائل خواهند شد. به طور خلاصه می‌توان موانع ظهور و دیدار را در سه شاخصه کلی دانست:
۱. عدم معرفت و شناخت واقعی ولایت و امامت؛
۲. عدم استواری بر پیمان با ولایت در اعتقاد و عمل؛
۳. ارتکاب اعمال ناپسند و آنچه مورد رضای امام زمان(ع) نیست.

پرسش: پیشینه غیبت چیست ؟

پاسخ: پیشینه غیبت: غیبت و نهان زیستى، پدیده‏اى نیست که براى اولین بار و تنها درباره آخرین حجت پروردگار روى داده باشد بلکه از روایات فراوان استفاده مى‏شود که تعدادى از پیامبران بزرگ الهى، بخشى از زندگى خود را در پنهانى و غیبت بوده‏اند و این امر به جهت حکمت و مصلحت خدایى بوده و نه یک خواسته شخصى و یا مصلحت خانوادگى.
بنابراین غیبت یکى از سنت‏هاى( قرآن کریم در آیاتى متعدد از جمله غافر، ۵۸؛ فتح، ۲۳ و اسراء، ۷۷ سخن از سنّت الهى مطرح کرده است و از مجموع اینها استفاده مى‏شود که مقصود از سنت الهى قوانین ثابت و اساسى الهى است که هرگز دگرگونى در آن روى نمى‏دهد. این قوانین هم بر اقوام گذشته حاکم بوده است و هم بر اقوام امروز و آینده حکومت خواهد کرد. (تفسیر نمونه، ج17، ص ۴۳۵، با تلخیص)) الهى است که در زندگى پیامبرانى همچون ادریس، نوح، صالح، ابراهیم، یوسف، موسى، شعیب، الیاس، سلیمان، دانیال و عیسى‏علیهم‏السلام جریان یافته است و هر یک از آن سفیران الهى به تناسب شرایط سالهایى را در غیبت بسر برده‏اند.( کمال‏الدین، ج ۱، باب اول تا هفتم، ص ۲۵۴ تا ۳۰۰).
به همین دلیل است که در روایات از غیبت حضرت مهدى‏علیه‏السلام به عنوان یکى از سنت‏هاى پیامبران یاد شده است و یکى از دلایل غیبت آن حضرت، اجرا شدن سنّت انبیاءعلیهم‏السلام در زندگى حضرت مهدى‏علیه‏السلام شمرده شده است.
امام صادق‏علیه‏السلام فرموده است:
به راستى که براى [امامِ] قائم از ما غیبتى است که مدت آن طولانى خواهد بود. راوى گوید: دلیل این غیبت چیست اى فرزند رسول‏خداصلى الله وعلیه وآله؟
حضرت مى‏فرماید: خداوند مى‏خواهد سنت‏هاى انبیاء در غیبت‏هایشان درباره آن حضرت روى دهد.( بحارالانوار، ج ۵۲، ح ۳، ص ۹۰).
از سخن فوق این نکته نیز آشکار مى‏شود که سخن از غیبت امام مهدى‏علیه‏السلام سال‏ها پیش از ولادت آن بزرگوار، مطرح بوده است و پیشوایان اسلامى از پیامبر اکرم‏صلى الله وعلیه وآله تا امام عسکرى‏علیه‏السلام از غیبت آن حضرت و بعضى از خصوصیات آن و آنچه در زمان غیبت اتّفاق خواهد افتاد، خبر داده‏اند و نیز وظایفى را براى مردم مؤمن در آن زمان بیان داشته‏اند.( ر.ک به منتخب الاثر، فصل دوّم، باب‏هاى ۲۶ تا ۲۹، صص ۳۱۲ تا ۳۴۰).
پیامبر اسلام‏صلى الله وعلیه وآله فرموده‏اند:
مهدى‏علیه‏السلام از فرزندان من است… براى او غیبتى است و حیرتى [پریشانى] تا آنگاه که مردمان از دین‏هاى خود گمراه شوند پس در آن زمان مى‏آید مانند شهاب ثاقب [ستاره‏اى روشن و تابان]؛ پس زمین را از عدل و داد پر مى‏کند همانگونه که از ظلم و ستم آکنده باشد.( کمال‏الدین، ج ۱، باب ۲۵، ح ۴، ص ۵۳۶).

پرسش: چه رابطه ای بین حضرت و سرداب وجود دارد ؟ آیا ایشان در سرداب غیبت نموده اند ؟

پاسخ: چگونگی تحقق غیبت برای ما روشن نیست. اما در مورد سرداب میتوان گفت:
سرداب عبارت است از طبقه پایین ساختمان که در مناطق گرمسیر به جهت حفاظت از گرمای شدید میسازند، و این نوع ساختمان در غالب خانههای عراق مشاهده میشود و سامرا نیز از آن مستثنی نبوده است. امام هادی(ع) در خانه خود به جهت آسایش اهل بیتش و محافظت از گرما، چنین سردابی ساخته بودند که بعد از شهادتش به ارث، منتقل به امام عسکری(ع) شد.
مطابق تاریخ، حضرت مهدی(ع) از زمان ولادت از دیدگان مردم خصوصا حکام مخفی بود. و بعد از شهادت پدرش بر جسد او نماز گذارد و رسما غیبت خود را از آن خانه آغاز نمود. و از آنجا که سکونت حضرت و سایر اعضای خانواده در آن سرداب بوده است، لذا مکان غیبت را به آن سرداب مقدس نسبت میدهند. این سرداب برای شیعیان اهل بیت(ع) از آن جهت مقدس شمرده شده است که امام زمان و پدر و جدش در آن سرداب به سر برده و عبادت به جای آوردهاند.
البته برخی میگویند غیبت نیز از همان سرداب آغاز شد و برخی نیز این امر را مسلم نمیدانند.
گفتنی است به علت تولد و زندگی مخفیانه امام در زمان حیات پدر و همچنین آغاز غیبت با شهادت پدر و به امامت رسیدن ایشان، اظهار نظر پیرامون محل شروع غیبت مشکل است. به علاوه که این امر مسئلهای فرعی است. آنچه مهم است این است که ما یقین داریم حضرت در طول دوران غیبت در میان مردم بوده و در مجامع شرکت میکنند نه اینکه امام تا زمان ظهور در سرداب مخفی شدهاند.

پرسش: غیبت امام زمان (عج) چند سال است ؟

پاسخ: اگر مراد شما این است که غیبت چه مدت است که ادامه دارد، باید گفت: با توجه با این که امام زمان(عج) در سال ۲۶۰ در پرده غیبت قرار گرفته‌اند پس غیبت ایشان (تا کنون) هزار و صد و شصت و شش سال است که به طول انجامیده است.
و اگر می‌خواهید بدانید تا کی به طول می‌انجامد و در چه سالی پایان پذیرفته و حضرت ظاهر می‌شود باید گفت: زمان ظهور معلوم نیست ولی می توان گفت: امام زمان(عج) زمانی ظهور می کند که شرایط ظهور فراهم شده باشد. همچنین افرادی باشند که واقعا یار و یاور امام باشند و او را بشناسند. و ایمان قوی به او و اهدافش داشته باشند و لحظه ای دست از یاری و حمایت او بر ندارند. از طرفی مردم، آمادگی پذیرش حضرت را داشته و خواستار ظهورش باشند و این زمانی است که مردم در زندگی خود، یاد حضرت را زنده کنند و اعمال و رفتار و کردارشان به گونه ای باشد که نشان دهد منتظر ظهورند، وضعیت مردم جهان نیز به گونه ای باشد که منتظر ظهور موعود آسمانی باشند.
بنابر روایات حضرت مهدی(عج) از مکه و مسجد الحرام ظهور می کند. در حدیثی از امام باقر(ع) نقل شده است، «به درستی که قائم(عج) در میان گروهی به عدد اهل بدر (سیصد و سیزده نفر)، از گردنه ذی طوی(کوهی کنار مکه) پایین می آید تا آنکه پشت خود را به حجر الاسود تکیه می دهد و پرچم پیروزی را به اهتزاز در می آورد».
باید توجه داشت که همه مسلمین (چه عامه و چه خاصه) اتفاق دارند محل ظهور مکه و بر اساس بعضی از روایات مسجد الحرام است.

پرسش: غیبت امام زمان از چه زمانی آغاز شده و تاکنون چند سال از آن می گذرد؟

پاسخ: در سال ۲۶۰ غیبت امام زمان(ع) شروع شد و تا کنون ۱۱۶۶ سال از غیبت می‌گذرد. البته ۷۰ سال ابتدایی معروف به غیبت صغری(کوتاه مدت) است.

پرسش: غیبت امام زمان چگونه بوده است؟ نظر اهل تسنن در این باره چیست؟

پاسخ: 1ـ “غیبت” یعنی پنهان بودن، مراد از غیبت امام زمان(عج) این است که ایشان زندگی پنهانی دارد. با توجه به روایات می‌توان دریافت مراد از پنهان زیستی حضرت مهدی(عج) این است که مردم ایشان را نمی‌شناسند. یعنی آن بزرگوار در میان مردم می‌باشد و آنان او را می‌بینند؛ ولی نمی‌دانند او همان امام زمان(عج) می‌باشد. لذا غیبت حضرت(عج) به حضرت یوسف(ع) تشبیه شده است که با اینکه برادرانش برای خرید گندم به مصر رفتند و او را دیدند، ولی وی را نشناختند. البته در مواردی بدن حضرت نیز دیده نمی‌شود.
اکثر اهل سنت چون معتقدند امام مهدی(عج) به دنیا نیامده است، لذا برای ایشان غیبتی قائل نیستند.

پرسش: فلسلفه غیبت امام زمان چه بوده است؟

پاسخ: بیان علت حقیقی و اصلی غیبت امری دشوار و شاید دور از دسترس باشد. درباره غیبت می‌توان، هم نگاه تاریخی داشت و هم نگاه روایی:
یک. نگاه تاریخی: وقتی به تاریخ صدر اسلام و حتی قبل از آن می‌نگریم، به خوبی می‌‌بینیم که جبهه کفر و باطل برای مقابله با جبهه حق و نابودی آن، از هیچ اقدامی فروگذاری نکرده و در این راه حتی از کشتن پیشوایان دین نیز ابایی نداشته است. آنان به خوبی می‌دانستند ادامه حکومت دنیایی و سیطره بر مردم و کسب منافع نامشروع، زمانی امکان پذیر خواهد بود که پیشوایان دین و هادیان حق را از سر راه خود بردارند لذا شهادت ائمه(ع) در دستور کار خلفای جور قرار گرفت. آنچه وحشت و اضطراب حاکمان خودکامه را بیشتر می‌کرد، وعده ظهور حضرت مهدی(عج) به عنوان منجی و مصلح بود. از این رو خلفای معاصر امام حسن عسکری(ع) ایشان را به شدت تحت نظر داشتند تا وقتی فرزند ایشان به دنیا می‌آید، او را در همان ابتدای زندگی به شهادت برسانند. بنابراین بسیار طبیعی است که خداوند آخرین حجت خود را در پرده غیبت قرار دهد تا جان او حفظ شود و در موعد مقرر و زمانی که مردم آمادگی ظهور داشتند ظهور کرده و جهان را پر از عدل و داد نماید.
دو. نگاه روایی: در روایات به علت و حکمت‌های متعددی اشاره شده است؛ از جمله:
الف. غیبت سری از اسرار الهی: پیامبر(ص) فرمود: “ان هذا لامر من امر الله و سر من سر الله” ؛ “این امر الهی و سری از اسرار خداوند است”. (بحار الانوار ، ج ۵۱، ص73).
ب. آزمایش مردم: امام علی(ع) فرمود: “به خدا قسم من و دو فرزندم شهید می‌شویم. خداوند در آخر الزمان مردی از فرزندانم را به خون خواهی ما بر خواهد انگیخت و او مدتی غایب می‌شود تا مردم آزمایش شوند و گمراهان جدا گردند تا جایی که افراد نادان می‌گویند: خداوند دیگر به آل محمد کاری ندارد”. (غیبت نعمامی، ب10).
ج. ستم پیشه بودن انسان‌ها : امیر مؤمنان(ع) فرمود: “زمین از حجت خدا خالی نمی‌ماند، ولی خداوند به دلیل ستم پیشه بودن و زیاده‌روی انسان‌ها، آنان را از وجود [ظاهری] حجت خود محروم می‌سازد”(غیبت نعمانی، ب10).
د. حفظ جان امام: امام باقر(ع) فرمود: “برای قائم ما قبل از آنکه به پا خیزد غیبتی است. راوی پرسید چرا، حضرت فرمود: می‌ترسد[از قتل]”.
برخی بر اساس روایت اول می‌گویند: “علت اصلی غیبت، روشن نیست و آنچه از علت‌ها گفته شده(مانند حفظ جان) از آثار غیبت است، نه علت اصلی(فصلنامه انتظار، ش4، مقاله استاد طبسی).
برخی دیگر با توجه به تاریخ و روایات، علت اصلی غیبت را حفظ جان و بقیه موارد را از آثار آن می‌دانند.
پس غیبت امری است که سیر حرکت انسان‌ها، آن را ناگزیر کرده و در این فرایند باید به گونه‌ای برنامه‌ریزی شود تا جامعه شیعه، با کمترین مشکل بتواند پذیرای آن باشد. از این رو امامان(ع) از یک سو راه‌های فهم احکام را به شاگردان می‌آموختند تا بتوانند احکام دین را در حد توان از منابع شرع استنباط و استخراج کنند و مردم را نیز به آموختن از علما و رجوع به آنها فرا می‌خواندند و از سوی دیگر با برقراری نهاد وکالت، مردم را به رجوع به وکیلان دعوت کردند. در همین راستا از زمان امام هادی و عسکری(ع) ارتباط مستقیم را کمتر کردند و در مواردی از پشت پرده جواب سؤالات را می‌دادند تا مردم به ندیدن امام عادت کنند. به دنبال آن غیبت کوتاه مدتی(صغری)، پیش بینی شد تا مردم به واسطه نواب خاص، برخی مسائل مورد نیاز را بپرسند و در ضمن رجوع دائمی به نایبان را فرا بگیرند. (ر.ک. غیبه طوسی؛ تاریخ عصر غیبتع پورسید آقایی، اصول عقاید، مصباح؛ دادگستر جهان . امینی).

پرسش: مدت غیبت و علت ظهور حضرت در مکه چیست ؟

پاسخ: الف.علت اصلی و حقیقی آن برای ما روشن نیست، ولی توجه به چند نکته باعث می‌شود، مکه مکان مناسبی برای ظهور باشد:
ـ مکه و کعبه قبله‌گاه مسلمین بوده و مردم هر روز بارها به آن مکان مقدس توجه پیدا می‌کنند و در برابر آن به سجده می‌افتند.
ـ کعبه و مکه مکان مقدسی است که انبیای بزرگوار الهی از آدم تا خاتم(ص) به امر خدا در آنجا حاضر شده و ضمن زیارت و طواف، عبودیت خود را نشان داده‌اند.
ـ مکه زادگاه پیامبر خاتم(ص) و محل بعثت او است.
شاید ظهور حضرت مهدی(ع) در مکه بیانگر آن باشد که ظهور آن بزرگوار در ادامه حرکت همه انبیای الهی و اوصیای او و در راستای رسالت پیامبر اکرم(ص) است و او با ظهورش می‌خواهد قرن‌ها تلاش و مجاهدت پیامبران را به نتیجه برساند و دین حق را با استقرار کامل عدالت در جهان پیاده کند.
ب. چون زمان ظهور برای ما معلوم نیست بنابراین نمی‌توانیم بگوییم غیبت چه مقدار به طول می‌انجامد ولی از آیات و روایات استفاده می‌شود ظهور امام زمان(ع) که پایان دوران غیبت است با عملکرد ما و نوع اختیار و انتخاب ما رابطه دارد؛ به این معنی که اگر انسان‌ها واقعاً ظهور امام را بخواهند و آمادگی برای ظهور داشته باشند(نه این که زبانی باشد بلکه در زندگی عملی توجه به امام زمان باشد) و عده‌ای خود را برای یاوری آقا امام زمان(ع) آماده کنند، انشاءالله خداوند امر ظهور را مقدر خواهند کرد.